De recente goedkeuring door de Algemene Vergadering van de VN van een nieuwe standaardwereldkaart, die de ware omvang van Afrika nauwkeuriger weergeeft dan weergegeven in de eurocentrische 16e-eeuwse Mercator-projectie, is geweldig nieuws en een welkome herinnering dat het multilateralisme nog niet dood is.
Het vertelt ook niet het hele verhaal.
We hebben het niet over de manier waarop het continent werd opgedeeld tussen de voormalige koloniale machten door gebeurtenissen als de Conferentie van Berlijn van 1884-1885, hoewel de sociale, economische en politieke gevolgen van de vaak rechte en kunstmatige lijnen die op die kaarten zijn getekend nog steeds voelbaar zijn.
Nee, we hebben het over hoe kaarten van Centraal-Afrikaanse staten nog steeds worden gebruikt door buitenlandse belangen en politieke elites als instrumenten om de macht te bestendigen – waarbij de controle over natuurlijke hulpbronnen en de voordelen die ze genereren de neiging heeft om naar buiten en naar boven te stromen – in plaats van naar de mensen die in deze gebieden wonen.
Tegenwoordig lijkt een groot deel van het Congobekken, het op een na grootste regenwoud ter wereld, op een lappendeken van concessies voor de winningsindustrie, strikt beschermde gebieden en een steeds groter wordende reeks CO2-compensatieprojecten die onze organisatie heeft gedocumenteerd. Deze zijn er grotendeels niet in geslaagd de ontbossing en het verlies aan biodiversiteit een halt toe te roepen, terwijl ze de lokale bevolking weinig of geen voordelen hebben opgeleverd en in veel gevallen ernstige gevolgen hebben gehad voor de mensenrechten en de voedselzekerheid.
Wat kaarten doorgaans niet laten zien, zijn de systemen van al lang bestaande gewoonterechten en gebruik door inheemse en lokale gemeenschappen (IPLC’s) die zich over de uitgestrekte regio uitstrekken, en die weinig gedocumenteerd zijn, laat staan formeel erkend.
Volgens onze schattingen valt momenteel slechts ongeveer 5% van het bos onder formeel gemeenschapsrecht of beheersrechten, aanzienlijk minder dan de geschatte 35% onder inheemse eigendom in het Amazonegebied, ondanks een veel hogere bevolkingsdichtheid. De meeste hiervan komen in de vorm van gemeenschapsbossen in de Democratische Republiek Congo (DRC), terwijl andere landen in de regio óf een zeer slecht aangepast juridisch raamwerk hebben voor gemeenschapseigendom (Gabon of Kameroen), óf helemaal geen afdwingbare wetgeving hebben (Centraal-Afrikaanse Republiek en Republiek Congo).
Het voortdurend ontbreken van eigendomsrechten op bosgemeenschappen op kaarten is niet alleen zeer sociaal onrechtvaardig, maar gaat ook in tegen het bewijs dat de beste en eerlijkste manier om bossen te beschermen is door ze onder de formele controle te plaatsen van de mensen die er wonen. Het gebrek aan duidelijkheid en zekerheid over de eigendomsrechten is ook een van de grootste belemmeringen voor zelfbeschikking en verantwoorde investeringen in de regio, waaronder een nieuwe golf van betalingen voor geplande milieudiensten in de regio.

Wat moet er gebeuren? Ten eerste moeten regeringen en donoren in de regio de juridische en beleidshervormingen met betrekking tot het grondbezit van de gemeenschap versnellen en doorvoeren.
Het is bemoedigend dat er onlangs een aantal belangrijke stappen in deze richting zijn gezet. Afgelopen november heeft de regering van de DRC tijdens de klimaat-COP in Belem, Brazilië, toegezegd ruim 50 miljoen hectare (ruim 123 miljoen acres) onder de controle van de IPLC’s te plaatsen, een vertienvoudiging ten opzichte van het huidige areaal, naast andere hervormingen die zij doorvoert op het gebied van inheemse rechten en landgebruiksplanning. Andere positieve voorbeelden zijn onder meer de ontwerpwetgeving over gemeenschapsbossen in de Centraal-Afrikaanse Republiek en over door de gemeenschap beheerde beschermde gebieden in Gabon en Kameroen.
Dit zijn allemaal veelbelovende ontwikkelingen, maar wetten zijn alleen krachtig als ze afdwingbaar zijn. Om deze verplichtingen om te zetten in tastbare en afdwingbare eigendomsrechten voor gemeenschappen die in het bos wonen, is er een dringende noodzaak om de afbakening en erkenning van deze gebieden op te schalen.
Dat is de reden waarom de tweede belangrijke behoefte is om het aanbod aan participatieve karteringsinstrumenten en -ondersteuning sterk uit te breiden, zodat gemeenschappen zelf hun aanwezigheid in het bos kunnen aantonen en zodat beleidsmakers en de particuliere sector rekening kunnen houden met deze aanwezigheid en deze kunnen erkennen.

Ons MappingForRights-programma heeft honderden gemeenschappen in het Congobekken ondersteund bij het produceren van zeer nauwkeurige en gedetailleerde kaarten van hun hulpbronnen en territoria, maar dit dekt slechts een fractie van wat nodig is.
Gelukkig heeft de vooruitgang op het gebied van kaarttechnologieën de kostenbarrières weggenomen en wordt het voor gemeenschappen gemakkelijker gemaakt om hun gegevens te genereren, controleren en beheren en deze in overheidskadasters te integreren. Er is ook een grote hoeveelheid onaangeboorde capaciteit van het maatschappelijk middenveld in de regio om participatieve karteringsprocessen te faciliteren.
De uitdaging is nu om dit alles bij elkaar te brengen en deze hulpbronnen breed beschikbaar te maken voor bosbewoners en basisorganisaties in de hele regio, om het in kaart brengen van duizenden ‘onzichtbare’ gemeenschappen mogelijk te maken en veelbelovende wetten en beleid om te zetten in afdwingbare rechten.
Een radicaal andere en eerlijkere visie op het Congobekken ligt binnen handbereik, en die begint met het op de kaart zetten van gemeenschappen.
Georges Thierry Handja is senior manager van het Land and Livelihoods-programma voor Rainforest Foundation UK, waar Joe Eisen is uitvoerend directeur.
Bannerafbeelding: Nieuwe technologieën gecombineerd met regionale expertise kunnen duizenden bosgemeenschappen op de kaart van Afrika helpen zetten. Afbeelding met dank aan Cargill.
Zie gerelateerde dekking:
Inheemse volkeren in de buurt van Congo-parken stellen diverse oplossingen voor de toekomst van natuurbehoud voor
‘Cacaokoorts’ in Grand Gedeh in Liberia vernietigt inheemse bossen
Inheemse gebieden onderhouden het Amazonewoud net zo goed als beschermde gebieden, zo blijkt uit onderzoek



