Naarmate de klimaatverandering toeneemt, neemt de droogte wereldwijd toe, waardoor veranderingen in de waterafhankelijke ziekteverwekkerpatronen ontstaan, waardoor wetenschappers moeite hebben om te begrijpen hoe de overdracht van infectieziekten zich ontwikkelt.
Ze zullen snel moeten handelen om toekomstige uitbraken te voorspellen en zich erop voor te bereiden: in 2025 trof de jaarlijkse droogte ongeveer 30% van het landoppervlak van de wereld, een bijna verdubbeling van de oppervlakte sinds 2000. Momenteel sterft er elke 90 seconden één kind aan een door water overgedragen ziekte.
Het is bekend dat veel soorten micro-organismen mensen infecteren via door water overgedragen ziekten of via gastheren zoals muggen die water nodig hebben om zich voort te planten. Er werd dus lang gedacht dat als de droogte zou krimpen of de waterbronnen zouden opdrogen, de infectieziekten zouden afnemen.
Wetenschappers weten nu dat dit niet waar is, en een recent artikel werpt licht op de ecologische processen die deze droogte-ziekte-paradox definiëren.
“Als mensen aan droogte denken, denken ze aan watertekort, natuurbranden, verlies van landbouw, enzovoort”, vertelde co-auteur Pieter Johnson, een ziekte-ecoloog aan de Universiteit van Colorado Boulder in de VS, aan Mongabay in een telefonisch interview. “Maar droogte beïnvloedt ook de manier waarop planten en dieren met elkaar omgaan, inclusief hoe ze omgaan met parasieten”, en ook welke van deze ziekteverwekkers winnaars of verliezers kunnen zijn als de droogte zich verspreidt.
Het overzichtsartikel gepubliceerd in het tijdschrift Trends in ecologie en evolutie onderzocht 100 eerdere onderzoeken die zich uitsluitend richtten op waterziekten veroorzaakt door parasieten en ziekteverwekkers die voor een deel of al hun levenscycli in kritische mate afhankelijk zijn van water. De onderzoekers ontdekten dat, hoewel droogte sommige waterafhankelijke ziekteverwekkers kan hinderen, het het risico op bepaalde infectieziekten kan vergroten, ondanks een afname van de beschikbaarheid van water.
De paradox van droogte en ziekte doet zich voor in een gebied ergens tussen het typische niveau van een waterbron en het totale opdrogen ervan, vertelde co-auteur Tara Stewart Merrill, een ecoloog van aquatische ziekten aan het Cary Institute of Ecosystem Studies in de VS, aan Mongabay in een video-interview. Maar het bepalen van toppathogene concurrenten in die tussenzone is lastig.
“In dat middelste gebied, waar het water beperkt is maar nog niet helemaal verdwenen, zien we een contra-intuïtieve goede plek waar er een toename is van waterziekten”, legt Stewart Merrill uit. Dat komt omdat waterziekten niet alleen afhankelijk zijn van water, maar ook van water nabijheid verspreiden: Wanneer bronnen krimpen en andere nabijgelegen bronnen opdrogen, verdringen dieren, waaronder gastheren van pathogene ziekten, de resterende bronnen, waardoor het gemak en de kans op overdracht toeneemt. Krimpende waterbronnen concentreren ook ziekteverwekkende micro-organismen.
‘Waterziekten zien toenemen tijdens droogte’
Tijdens en na droogtes kan de complexiteit van aquatische habitats zeer vereenvoudigd worden, zei Johnson. “Je kunt minder roofdieren, minder concurrenten en meer voedingsstoffen of organische hulpbronnen hebben,” legde hij uit, “die allemaal dingen kunnen doen zoals het stimuleren van de muggengroei.”
Veel door muggen overgedragen ziekten kunnen toenemen tijdens droogte, ook al is er minder water in het landschap. “Als droogte leidt tot kleinere poelen met stilstaand water waarvan we weten dat muggen er echt van houden, en als die poelen (vanwege de droogte) soorten verliezen die ofwel de muggen opeten of met de muggen concurreren, dan kunnen de totale aantallen muggen zelfs toenemen,” zei Stewart Merrill, “wat zou kunnen leiden tot meer vectoren in het landschap, wat een grotere kans betekent dat die vectoren een gastheer van het reservoir tegenkomen en die infectie vervolgens op mensen overbrengen.”
Uit een afzonderlijk onderzoek uit 2026 bleek bijvoorbeeld dat droogte en muggen samen een sleutelrol speelden bij de uitbraak van gele koorts in Brazilië in 2017. “Er was al bijna een eeuw geen gele koorts meer voorgekomen in een stedelijke bevolking, en dat viel ook samen met een droogte die eens in de eeuw voorkomt,” vertelde Jamie Caldwell, een onderzoeker aan de Princeton University in de VS die het onderzoek leidde, aan Mongabay in een video-interview.
Normaal gesproken komt gele koorts alleen voor in de bossen van Brazilië. Maar verschillende omstandigheden hebben tot de uitbraak van 2017 geleid: ontbossing en intensieve veranderingen in landgebruik, gecombineerd met de Braziliaanse droogte van 2014-2017 (de ergste in minstens 80 jaar), veroorzaakten in het bos levende muggen (geslacht Hemagogus), brulapen (geslacht Alouatta), en zijdeaapjes (geslacht Kallithrix) om hun typische habitat te verlaten en stedelijke gebieden binnen te dringen op zoek naar water. Ze brachten gele koorts met zich mee. De uitbraak besmette meer dan 2.000 mensen, waarbij 700 mensen om het leven kwamen.
Caldwell merkte op dat vaccinatie, vectorbestrijding en bescherming allemaal nodig zullen zijn om een sterke buffer te creëren tegen toekomstige uitbraken.
“Het zien van de toename van waterziekten tijdens droogte kan een verrassing zijn, maar we hoeven ons niet te laten verrassen door deze uitkomst”, zegt Stewart Merrill. “Door een centrale theorie op te stellen over hoe droogte de interacties tussen gastheer en parasiet beïnvloedt, denk ik dat uitbraken zoals gele koorts in Brazilië kunnen worden geanticipeerd en verzacht, zo niet volledig voorkomen.”
Uiteenlopende ziektereacties op droogte kunnen worden verklaard via drie terugkerende mechanismen, legt Stewart Merrill uit: “Hoe droogte gastheren samenbrengt om de overdracht te vergroten; hoe (droogte) de waterkwaliteit verandert op manieren die de overleving van de gastheer, de overleving van ziekteverwekkers en de waarschijnlijkheid van infectie beïnvloeden; en ook hoe (droogte) gastheer- en ziekteverwekkerpopulaties kan verwijderen door hele waterlichamen te elimineren.”
Het herintroduceren van roofdieren kan helpen, zeggen onderzoekers
Stewart Merrill gaf een voorbeeld van hoe een veranderde ecologie een ziekte-uitbraak zowel kan veroorzaken als beteugelen: in 1986 veroorzaakte de voltooiing van de Diama-dam in de Senegal-rivier in Afrika een uitbraak van schistosomiasis onder de bewoners van het stroomgebied. Schistosomiasis, een acute en chronische ziekte, verspreid door zoetwaterslakken via parasitaire bloedwormen (Schistosomen), was nog nooit eerder in het gebied gemeld. Het aantal ziektepositieve onderzoeken steeg tussen 1988 en 1989 van 1,9% naar 71,5%. Waarom? De dam had inheemse riviergarnalen geblokkeerd (Macrobrachium vollenhovenii), roofdieren van de geïnfecteerde slakken, die stroomopwaarts migreren.
Dat probleem werd opgelost toen riviergarnalen opnieuw werden geïntroduceerd in delen van de rivier de Senegal, waardoor de overvloed aan geïnfecteerde slakken in die gebieden met 80% daalde, de infecties met ongeveer 18% afnamen en er ongeveer 50% minder parasieteieren werden gedetecteerd bij geïnfecteerde mensen. De herintroductie bracht ook economische voordelen met zich mee.
“Als de garnalen een bepaalde grootte bereiken, stoppen ze met het eten van slakken, maar het zijn nog steeds grote toeterende garnalen, dus mensen vissen en eten ze eigenlijk”, zei Stewart Merrill. “Het is deze win-winsituatie, waarbij de rijkdom toeneemt, de beschikbaarheid van voedsel toeneemt en de ziekte afneemt.”
Zoals riviergarnalen zijn voor slakken, libellen (Anisoptera’s) zijn voor ziekteverwekkende muggen. Jonge libellennimfen leven onder water en smullen van muggenlarven. Als volwassene kan elke libel dagelijks tientallen muggen eten.
Maar 16% van alle soorten libellen en waterjuffers worden met uitsterven bedreigd, deels als gevolg van industriële landbouwpraktijken in Noord-Amerika en Europa, ontbossing in Azië en Zuid-Amerika, en afnemende waterstanden als gevolg van de mondiale droogte.
Het begrijpen van deze relatie tussen roofdier en prooi in termen van de droogte-ziekteparadox kan leiden tot vermindering van ziekten: uit een meta-analyse uit 2023 bleek dat de opzettelijke herintroductie van libellensoorten wereldwijd de muggenpopulaties en de overdracht van de ziekten die ze verspreiden, waaronder de ziekte van West-Nijl en St. Louis-encefalitis, onder controle zou kunnen houden.
Het overzichtsonderzoek in Trends in ecologie en evolutie merkte op dat de werking van de droogteziekte-paradox is gemeld voor andere ziekten, waaronder miltvuur, hemorragische ziekte, cholera, trypanosomiasis, dengue, wervelende ziekte en zwarte vlekziekte. Een toename van vogelbotulisme kan ook in verband worden gebracht met droogte, zei Johnson.
Stewart Merrill gelooft dat tijdens golven van droogte ecologische oplossingen (vergelijkbaar met de herintroductie van garnalen en libellen) kunnen worden ingezet om de overdracht van ziekten te minimaliseren, wat zowel de menselijke bevolking als de wilde dieren ten goede komt.
Maar onderzoekers zullen snel moeten handelen om de verspreiding van watergerelateerde ziekten bij te houden in een tijd van escalerende droogte. In de afgelopen 30 jaar heeft 77,6% van het mondiale land “drogere omstandigheden ervaren” dan in de voorgaande 30 jaar.
“We verwachten (voortdurende) verschuivingen in de soorten parasieten en ziekten die de boventoon voeren in een uitdrogende wereld”, zei Johnson in een persbericht. “Sommige infecties zullen op bepaalde plaatsen verdwijnen, maar onder verschillende omstandigheden kan de overdracht zo intens worden dat het het verlies aan infecties elders compenseert.”
Het begrijpen van het veranderende pathogene landschap dat wordt veroorzaakt door door klimaatverandering veroorzaakte droogte, ontbossing, landbouw en andere menselijke oorzaken zal absoluut noodzakelijk zijn voor het begrijpen van pathogene winnaars en verliezers, en voor het identificeren van en voorbereiden op toekomstige ziektetrends.
Bannerafbeelding: In Brazilië werd de eerste uitbraak van gele koorts in stedelijke gebieden in meer dan 80 jaar veroorzaakt door recorddroogte, samen met ontbossing en andere veranderingen in landgebruik. Onder de ziekteoverbrengers bevonden zich muggen die in het bos leefden en zoogdieren die naar stedelijke gebieden trokken op zoek naar water. Wetenschappers zeggen dat een beter begrip van ecologische veranderingen tijdens droogte kan helpen bij het voorspellen en bestrijden van infectieziekten. Afbeelding door Erik Karits via Unsplash.
Er zijn steeds meer bewijzen die aantonen dat klimaatverandering de El Niño-gebeurtenissen kan intensiveren
Citaties:
Johnson, P., en Stewart Merrill, T. (2026). Geplaagd door droogte: hoe waterschaarste de interacties tussen gastheer en parasiet hervormt. Trends in ecologie en evolutie. doi:10.1016/j.tree.2026.07.002
Caldwell, JM, Grenfell, B., Vecchi, G., en Rosser, JI (2025). De droogtedynamiek verklaart de uitbraak van het gele koortsvirus in Brazilië, met gevolgen voor de klimaatverandering. Wetenschappelijke vooruitgang, 12(33), eadz6832. doi:10.1101/2025.02.25.640139
Sokolow, SH, Huttinger, E., Jouanard, N., Hsieh, MH, Lafferty, KD, Kuris, AM, … De Leo, GA (2015). Verminderde overdracht van menselijke schistosomiasis na herstel van een inheemse riviergarnaal die op de tussengastheer van de slak jaagt. Proceedings van de Nationale Academie van Wetenschappen, 112(31), 9650-9655. doi:10.1073/pnas.1502651112
Priyadarshana, TS, & Slade, EM (2023). Uit een meta-analyse blijkt dat libellen en waterjuffers een effectieve biologische bestrijding van muggen kunnen bieden. Tijdschrift voor Dierenecologie, 92(8), 1589-1600. doi:10.1111/1365-2656.13965
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
