Ongeveer 45 miljoen jaar geleden jaagde in Noord-Egypte een langsnuitkrokodil in de warme, ondiepe zee. De botten nestelden zich in dezelfde kalksteenformatie die de oude Egyptenaren later zouden dragen en uithakken in de Grote Sfinx. Nu, een eeuw nadat onderzoekers de fossielen voor het eerst hebben opgegraven, zeggen ze dat het dier een soort is die nieuw is voor de wetenschap.
Het uitgestorven reptiel, genoemd Herugavialis cairensiswordt beschreven in een studie gepubliceerd in Royal Society Open Science. Net als bij de Sfinx mist het fossiel het puntje van zijn neus.
“Gezien dit toeval met de beroemde ontbrekende neus van de Grote Sfinx, hebben we besloten de nieuwe krokodil te vernoemen naar de Egyptische god Heru, die mogelijk de inspiratie was voor dit iconische monument”, zegt Philip Mannion, een paleontoloog aan het University College London die mede leiding gaf aan het onderzoek, in een persbericht.
De fossielen, waaronder een bijna complete schedel, werden in de jaren twintig teruggevonden in de Mokattam-formatie in Egypte. Destijds hebben wetenschappers ze toegewezen Tomistomahet geslacht van de levende valse gaviaal (Tomistoma schlegelii), omdat de twee op elkaar leken.
Een internationaal team uit Groot-Brittannië, Zweden, Duitsland en Egypte besloot de fossielen opnieuw te bekijken met moderne hulpmiddelen. Onder leiding van Paul Burke van het Zweedse Natuurhistorisch Museum in Stockholm gebruikten de onderzoekers CT-scans om in de schedel te kijken. Ze vonden verschillende kenmerken die het fossiel onderscheiden van de valse gaviaal.
Herugavialis behoort tot een groep langsnuitkrokodillen die gavials worden genoemd. Uit fossielen blijkt dat gavialen ooit bijna overal ter wereld leefden, en dat veel soorten in ondiepe zeeën zwommen.
Er zijn er vandaag de dag nog maar twee in leven, zowel in het zoete water van Zuid- als Zuidoost-Azië, en beide hebben het moeilijk vanwege de jacht, de oogst voor de volksgeneeskunde en veranderingen in de rivieren waarvan ze afhankelijk zijn. De valse gaviaal van Zuidoost-Azië wordt door de wereldwijde natuurbeschermingsautoriteit IUCN als bedreigd beschouwd. De gaviaal (Gavialis gangeticus), dat nu alleen in India en Nepal overleeft, wordt ernstig bedreigd.
Toch hebben krokodilachtigen (de grotere groep die alligators, krokodillen en gavials bevat) echt succes op het gebied van natuurbehoud gezien. Toen de Crocodile Specialist Group (CSG) van de IUCN in 1971 werd opgericht, werd elke krokodillensoort als bedreigd beschouwd. Tegenwoordig wordt meer dan de helft als minst zorgwekkend aangemerkt.
“Dit is vooral te danken aan de natuurbehoudsprogramma’s die gebaseerd zijn op het creëren van economische prikkels onder de lokale bewoners, door het duurzame gebruik van de krokodillen daar”, vertelde Alejandro Larriera, medevoorzitter van de CSG, aan Mongabay.
India begon in de jaren zeventig met het fokken van gavialen en creëerde het National Chambal Sanctuary. In 2025 telde het bospersoneel meer dan 2.000 mensen in een deel van het reservaat, het hoogste aantal sinds het begin van de natuurbehoudsinspanningen daar, volgens de Tijden van India.
Aan het begin van de jaren zestig hadden overbejaging en verlies van leefgebied ervoor gezorgd dat er een Amerikaanse alligator (Alligator mississippiensis) in het wild vrij zeldzaam. Na decennia van jachtverboden en bescherming onder de Endangered Species Act leven nu bijna 5 miljoen Amerikaanse alligators in het zuidoosten van de VS. “Het herstel van (I)t wordt beschouwd als een van de grootste succesverhalen van bedreigde diersoorten ter wereld”, schrijft The US Fish and Wildlife Service.
Tegenwoordig is het grootste probleem voor vijf van de zeven meest bedreigde krokodillensoorten het verlies van leefgebied naarmate de menselijke populatie groeit, vertelde Charlie Manolis, medevoorzitter van de CSG, aan Mongabay. Voor de andere twee soorten is de jacht op bushmeat een van de grootste bedreigingen.
Ondertussen, terug in Egypte, de Nijlkrokodil (Crocodylus niloticus) is de enige krokodillensoort die daar vandaag de dag wordt aangetroffen. De Egyptische wet verbiedt het doden, vangen of verhandelen van krokodillen en hun eieren. Toch blijven stroperij en smokkel bestaan, aldus de organisatie Egypte onafhankelijk.
Krokodillen zijn al lang verdwenen uit de Middellandse Zee. Ze verdwenen ongeveer 6 miljoen jaar geleden, toen de zee grotendeels opdroogde, zei Burke. Herugavialisin steen uitgehouwen en zonder neus, herinnert ons eraan dat dit grote wezen ooit heeft geleefd.
Bannerafbeelding: Reconstructie van de uitgestorven Herugavialis cairensis met de Grote Sfinx en piramides op de achtergrond afgebeeld. Kunstwerk van Karim Zanaty.
Citaat: Craniale anatomie van de Egyptische krokodil Herugavialis cairensis uit het Midden-Eoceen biedt nieuwe inzichten in de gavialoïde diversiteit in het Middellandse Zeegebied. doi:10.1098/rsos.261173
