Bedreigde soorten vormen de helft van de haaienvangsten in de Indonesische vissershaven, zo blijkt uit onderzoek

JAKARTA – In Muncar, een drukke vissershaven aan de zuidoostelijke kust van de Indonesische provincie Oost-Java, kunnen haaien elk wel 1,5 miljoen roepia opbrengen, oftewel zo’n 82 dollar. Hun waarde voor vissersgemeenschappen gaat echter ten koste van het natuurbehoud: bedreigde soorten, waaronder de ernstig bedreigde geschulpte hamerhaai (Sphyrna lewini), vormde een aanzienlijk deel van de haaien die in Muncar aan land kwamen.

Een studie die eerder dit jaar in het tijdschrift werd gepubliceerd Oryx onderzochten de haaienvangsten die tussen 2023 en 2024 in Muncar werden aangevoerd. Onderzoekers combineerden vangstgegevens met interviews met vissers, aanlandingsgegevens en GPS-gegevens om te onderzoeken welke soorten werden gevangen, waar werd gevist en welke praktijken de grootste risico’s voor bedreigde soorten met zich meebrachten.

De bevindingen brachten een zorgwekkend patroon aan het licht. Volgens het onderzoek bestond 50% van de geregistreerde haaienvangsten uit soorten die als bedreigd zijn geclassificeerd op de Rode Lijst van de IUCN, de mondiale autoriteit voor natuurbehoud. Een derde van de soorten werd vermeld op CITES, dat de wereldhandel in beschermde wilde dieren reguleert.

Geschulpte hamerhaaien waren goed voor 11,7% van de geregistreerde vangsten. Andere vaak gevangen soorten waren de zijdehaai (Carcharhinus falciformis), spinnerhaai (Carcharhinus brevipinna), en zwartpuntrifhaai (Carcharhinus melanopterus), allemaal vermeld als kwetsbaar op de rode lijst van de IUCN; en de pelagische voshaai (Alopias pelagicus), vermeld als bedreigd. Alle vijf soorten verschijnen in CITES-bijlage II, wat betekent dat hun internationale handel zeer beperkt is.

In een interview met Mongabay zei corresponderende auteur Osmaleli, docent en onderzoeker aan het Bogor Institute of Agriculture (IPB), net buiten Jakarta, dat het onderzoek zich concentreerde op de manier waarop haaien werden gevangen, hetzij als doelsoort of onbedoeld naast andere vissen, een praktijk die bekend staat als bijvangst.

Bijvangst legt een nog grotere druk op haaienpopulaties die al met uitsterven worden bedreigd, zei ze. “Haaien zijn roofdieren, dus spelen ze een belangrijke rol bij het handhaven van het evenwicht van mariene ecosystemen,” zei ze.

Het gebruik van beuglijnen – kilometerslange lijnen van haken met aas – kwam in het onderzoek als een bijzondere zorg naar voren.

Slechts 14 van de 127 vissersvaartuigen die onderzoekers registreerden, opererend vanuit Muncar, zetten beuglijnen in. Deze vaartuigen, gespecialiseerd in de haaienvisserij, waren groter dan de rest, die zich voornamelijk op andere vissen richtten, zoals tonijn en marlijn, en haaien als bijvangst vingen. Ze opereerden ook in een groter gebied en waren verantwoordelijk voor het grootste aantal bedreigde haaienvangsten dat in Muncar werd aangevoerd.

Indonesië, waarvan de wateren de thuisbasis zijn van 117 haaiensoorten, is ’s werelds grootste haaienvissende natie. De vraag naar haaienproducten komt niet alleen van de binnenlandse markt, maar ook van overzeese markten, waaronder Hong Kong, Taiwan, China en Singapore.

De meeste haaienvisserij in Indonesië is kleinschalig en vindt plaats in arme kustgemeenschappen zoals Muncar. Andere wetenschappers die soortgelijk onderzoek in andere vissersdorpen hebben gedaan, hebben er bij de regering op aangedrongen de haaienvisserij te reguleren om de haaien- en roggenpopulaties beter te beschermen.

Het vissen op haaien is in Muncar van generatie op generatie doorgegeven en maakt deel uit van de al lang bestaande visserijtraditie van het gebied, zei Osmaleli. Haaienvlees wordt meestal lokaal geconsumeerd, terwijl vinnen en andere producten met commerciële waarde aan handelaren worden verkocht.

Sugiman, een visser, repareert een visnet in Pangpang Bay, Muncar, 2022.

Financiële prikkels

Osmaleli zei dat de onderzoekers geïnteresseerd waren in het vinden van manieren om de dieren te beschermen zonder het levensonderhoud van de vissers te ondermijnen. Het simpelweg vragen aan vissers om te stoppen met het vangen van haaien doet weinig om de economische druk aan te pakken, zegt co-auteur Muhammad Ghozaly Salim, ook wel bekend als Egin, die leiding geeft aan het Mobula Project Indonesia, een lokale NGO die bij het onderzoek betrokken is.

Hij vertelde Mongabay dat sommige vissers schulden hadden aan vishandelaren, waardoor het voor hen moeilijker werd om haaien als bron van inkomsten op te geven.

Eén door de onderzoekers geteste aanpak was het bieden van financiële prikkels voor het vrijlaten van haaien die als bijvangst waren gevangen. Van februari tot september 2025 betaalden ze vissers een compensatie voor het vrijlaten van levende haaien, waarbij betalingen gebaseerd waren op de marktwaarde van de haaien.

CCTV-camera’s die op vissersvaartuigen waren geïnstalleerd, lieten de onderzoekers verifiëren dat haaien levend terug in zee waren vrijgelaten.

Er waren echter weinig succesvolle releases; Zodra een haai aan boord wordt gesleept, kan hij volgens Osmaleli snel sterven.

De aanpak is vergelijkbaar met onderzoek dat is uitgevoerd in een vissersgemeenschap op het eiland Alor, in het oosten van Indonesië. Volgens dat onderzoek uit 2025 kunnen “interventies voor levensonderhoud win-winsituaties creëren voor natuurbehoud en mensen, op voorwaarde dat ze worden ontworpen in overeenstemming met lokale behoeften, belangen, instellingen en de bredere sociaal-economische context.”

Karkassen van requiemhaaien, of leden van de familie Charcharhinidae, in de vissershaven van Muncar, district Banyuwangi, provincie Oost-Java, Indonesië, op 28 september 2024.

Het financiële plan in Muncar eindigde met het verstrijken van de financieringsperiode voor onderzoek, waardoor er vragen ontstonden over de beste manier om vissers aan te moedigen de vangst van bedreigde haaien te verminderen of te stoppen.

Egin zei dat het verzamelen en monitoren van gegevens essentiële eerste stappen zijn in het ontwikkelen van effectieve instandhoudingsmaatregelen. “Van daaruit kunnen we beginnen met onderzoeken hoe we haaien het beste kunnen beschermen”, zei hij.

Osmaleli was het daarmee eens en zei: “Dit is nog maar het begin.” Toekomstig onderzoek zal zich richten op het onderzoeken van de sociale en economische factoren achter de haaienvisserij, inclusief de perceptie van vissers over bedreigde soorten en hoe de vangsten van haaien bijdragen aan hun levensonderhoud.

Bannerafbeelding: Geschulpte hamerhaaien waren goed voor 11,7% van de geregistreerde vangsten in Muncar, een vissershaven in de Indonesische provincie Oost-Java. Afbeelding door Noemi Merz / Ocean Image Bank.

De klok tikt voor de haaienvillers in Indonesië terwijl de roofdierpopulatie daalt

Citaties:

Osmaleli, O., Booth, H., Adrianto, L., Kusumastanto, T., Yulianto, G., Fahmi, F., … Tawang, F. (2026). Ecologische inzichten ter informatie over het beheer van de haaienvangst in Muncar, Indonesië. Oryx1-12. doi:10.1017/s0030605325102160

Yulianto, I., Booth, H., Ningtias, P., Kartawijaya, T., Santos, J., Sarmintohadi, … Hammer, C. (2018). Praktische maatregelen voor een duurzame haaienvisserij: lessen die zijn getrokken uit een Indonesische gerichte haaienvisserij. PLOS EEN, 13(11), e0206437. doi:10.1371/journal.pone.0206437

Shidqi, RA, Sari, DR, Alopen, J., Bang, YM, Arianto, I., Kopong, PNS, … Booth, H. (2025). Ontwerpen en evalueren van alternatieve bestaansmiddelen voor het behoud van haaien: een casestudy over voshaaien op het eiland Alor, Indonesië. Oryx, 59(1), 19-30. doi:10.1017/S0030605324001376