Een klein team wetenschappers was planten aan het tellen voor een bostelling in de buurt van Manaus in het noorden van Brazilië, toen in oktober 2023 het brandseizoen begon. Op sommige dagen was de rook te dik om te zien; op andere dagen was het te warm om conventionele maskers te dragen, dus bedekten Aretha Guimarães, een bioloog bij het Braziliaanse Nationale Instituut voor Amazoneonderzoek (INPA) en haar collega’s hun gezicht met natte verbanden om te kunnen ademen. Zelfs door het verband en de rook heen was de geur van dode, rottende luiaards overweldigend, herinnert Guimarães zich.
“Er bleven maar dieren dood verschijnen”, vertelde ze Mongabay tijdens een videogesprek. “Ik heb nog nooit zo’n sterfte gezien. We waren geschokt.” In de daaropvolgende maanden vonden Guimarães en haar team dode luiaards in elk deel van het bos dat ze bestudeerden; sommige hangen nog aan takken. De meesten, zo namen ze aan, konden zich niet snel genoeg verplaatsen om water te vinden toen de temperatuur begon te stijgen. “Ik kan niet uitleggen wat er is gebeurd, want ik heb nog nooit zoiets gezien.”
Decennia lang heeft onderzoek het zuiden van het Amazonegebied, duizenden kilometers verderop, benadrukt als de hotspot van de regio op het gebied van klimaatverandering, waar de gemiddelde temperaturen sneller stijgen dan in het noorden, verergerd door ontbossing en grootschalige bosbranden. Recent onderzoek gepubliceerd in september in Natuurwijst echter het centraal-noordelijke deel van het Amazonebekken aan als de voorhoede van een “alarmerende” stijging van de temperaturen en droge omstandigheden.
Door de gegevens van satellieten, vliegtuigen en observatiestations tussen 1981 en 2023 te analyseren, ontdekten de onderzoekers dat in het hele Amazonegebied de extreme temperaturen ruim twee keer zo snel stegen als de jaargemiddelden. Extreme droge omstandigheden verslechterden ook sneller dan de gemiddelde veranderingen, terwijl de regenval in het Amazonegebied in de loop van de tijd niet significant veranderde.
Het centraal-noordelijke deel van de regio kende de grootste veranderingen, waarbij 10% van het bioom te maken kreeg met extreme temperaturen. De top 5% van de hoogste gemeten temperaturen stegen met 0,75°Celsius (1,35°Fahrenheit) per decennium of met meer dan 3,22°C (5,80°F) in de geanalyseerde 43 jaar – meer dan drie en een half keer de gemiddelde stijging in de regio.
“Het was een grote verrassing”, zegt Nathália S. Carvalho, een postdoctoraal onderzoeksmedewerker aan de Lancaster University in het Verenigd Koninkrijk, die leiding gaf aan het in kaart brengen van het onderzoek. “Als we nadenken over de impact van de klimaatverandering in het Amazonegebied, denken we eerst aan het zuiden. Maar deze resultaten voor extremen zijn heel duidelijk.”
De auteurs zeggen dat hun bevindingen kunnen helpen bij het verklaren van verschillende klimaateffecten in het noorden van het Amazonegebied, dat zij zien als een “nieuwe regio van zorg voor het klimaat – van vogelsterfte en de dode luiaards die Guimarães documenteerde, tot bosbranden, ernstige droogtes en toegenomen ziekenhuisopnames vanwege blootstelling aan hitte en rook in de nabijgelegen stad Manaus.

De studie daagt belangrijke aannames uit die ten grondslag liggen aan eerdere studies naar klimaatverandering in het Amazonegebied, aldus coauteur Jos Barlow, hoogleraar natuurbehoud aan de Lancaster University. “Mensen praten vaak over het Amazonegebied als één enkele plaats. Biogeografisch, cultureel en klimatologisch gezien is dat niet het geval; er zijn veel Amazones”, vertelde Barlow tijdens een videogesprek aan Mongabay.
In verschillende eerdere onderzoeken hebben onderzoekers het Amazonegebied gemodelleerd alsof de hele regio dezelfde droge en natte seizoenen kent. In werkelijkheid behoren de maanden die doorgaans droger zijn in het zuidelijke Amazonegebied (juli tot oktober) tot de natste in het noorden. Voor dit onderzoek zegt Barlow dat ze niet alleen naar extremen hebben gekeken, maar ook de regio hebben geanalyseerd door deze op te splitsen in rastercellen van elf kilometer breed en hebben vastgesteld wanneer in elk gebied het droge seizoen plaatsvond.
Om extremen op te sporen, gebruikten de onderzoekers een relatief nieuw statistiekpakket dat in 2021 door de Universiteit van Bristol werd uitgebracht, genaamd qgam. Matteo Fasiolo, universitair hoofddocent in de statistische wetenschappen die qgam schreef, beoordeelde het artikel en zei dat hoewel de exacte cijfers voor de opwarming ‘veel onzekerheid hadden’, de gegevens duidelijk aantoonden dat extreme temperaturen sneller dan gemiddeld waren verslechterd. “Het is leuk om te zien dat (qgam) is gebruikt in een impactvolle toepassing”, vertelde hij Mongabay in een e-mail.
Het Noord-centrale Amazonegebied kampt met zorgwekkende droogte
De regio die de snelste veranderingen doormaakt, beslaat ongeveer 700.000 vierkante kilometer (270.000 vierkante mijl), grotendeels in de noordelijkste Braziliaanse staat Roraima, en is relatief onontwikkeld vergeleken met de zuidelijke en oostelijke delen van de Amazone. “Het is waarschijnlijk een van de gebieden met de hoogste dekkingsgraad van beschermde gebieden in het Amazonegebied,” zei Barlow. “Je bevindt je meestal in een federaal of staatsreservaat, of in inheems land.”
Dat maakt de gevolgen van de klimaatverandering bijzonder duidelijk, volgens Jose Antonio Marengo, een meteoroloog die acht rapporten van het Intergouvernementeel Panel over Klimaatverandering heeft geschreven en nu leiding geeft aan onderzoek en ontwikkeling bij het Nationale Centrum voor Monitoring en Vroege Waarschuwing voor Natuurrampen (CEMADEN) van de Braziliaanse overheid.

“De resultaten komen niet als een verrassing, maar wel interessant”, vertelde Marengo, die niet bij het onderzoek betrokken was, tijdens een videogesprek aan Mongabay. Historisch gezien heeft de ontbossing zich geconcentreerd in de zuidoostelijke staten van het Amazonegebied, waarbij ongeveer een derde van al het bosverlies in het Amazonegebied sinds 1988 plaatsvond in Mato Grosso, aan de grens met Bolivia. In Roraima vertegenwoordigt dat verlies ongeveer 2% van al het bosverlies in dezelfde periode, volgens gegevens van het Braziliaanse Nationale Instituut voor Ruimteonderzoek.
Ontbossing in het zuidoosten heeft veranderingen in het klimaat veroorzaakt door de watercyclus te verstoren. Maar in het centrale noorden, zei Marengo, laat deze recente studie zien dat klimaatverandering alleen verantwoordelijk is voor veranderingen in de droogte. “Dat is het tegenovergestelde van wat er in het zuidelijke en oostelijke Amazonegebied is gebeurd.”
Hoewel de auteurs van het onderzoek zeggen dat het onduidelijk blijft wat precies de oorzaak is van de toename van extreme klimaatgebeurtenissen in centraal-noordelijk Amazonië, suggereerden ze dat het een combinatie zou kunnen zijn van mondiale klimaatfenomenen, waaronder El Niño-omstandigheden en bewolking die zich rond de evenaar concentreert. Ten minste één studie die de door het klimaat veroorzaakte ineenstorting van de Atlantische Meridional Overturning Circulation (AMOC) oceaanstroom modelleert, suggereert dat het noordelijke Amazonegebied als gevolg daarvan mogelijk zwaarder getroffen zou kunnen worden door droogte. Dit zou echter geen verklaring zijn voor de extremen die sneller gaan dan de algemene veranderingen, aldus Barlow.
“De toeschrijving hiervoor zou moeilijk zijn, en we weten het niet. “We hebben een aantal factoren meegenomen omdat we ook nieuwsgierig zijn”, zei Barlow. “We kunnen een aantal dingen uitsluiten: het is niet omdat de bodems voortdurend verschillend zijn… Ik denk dat het waarschijnlijk gewoon een regio is die vooral wordt beïnvloed door El Niño”, en andere mondiale klimaatfenomenen.
Als klimaatextremen in het centraal-noordelijke Amazonegebied worden veroorzaakt door mondiale en niet door lokale veranderingen, heeft dat volgens Barlow gevolgen voor het klimaatbeleid. “Als (de extremen) geen verband houden met lokale ontbossingseffecten, dan is de eerste boodschap het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen”, zei hij. “Het beleid dat moet veranderen is voor de hele wereld. Je voelt je machteloos als je denkt dat de toekomst van de regio afhangt van het vermogen van de mensheid om de mondiale klimaatverandering op te lossen, omdat het op dit moment niet het gevoel heeft dat we de goede kant op gaan.”

Marengo zei dat de bevindingen van het artikel de noodzaak van zowel waakzaamheid tegen toekomstige ontbossing als proactieve voorbereiding op extreme klimaatgebeurtenissen versterken – waaronder een krachtige El Niño eind dit jaar en begin volgend jaar. “We moeten voorbereid zijn voordat de ramp zich voordoet”, zei Marengo, waarbij hij maatregelen opsomde van aanvullende training en mobilisatievoorbereiding voor brandweerlieden tot noodvoedsel-, water- en brandstofrantsoenen voor plattelandsgemeenschappen.
Extreme droge omstandigheden maken de regio centraal-noorden volgens het onderzoek kwetsbaar voor bosbranden, een risico dat volgens Marengo groter zou worden als El Niño hogere temperaturen naar het Amazonegebied zou brengen. Veel van de brandvoorbereidingen van de Braziliaanse overheid – van het vergroten van het aantal brandweerlieden tot het experimenteren met kunstmatige intelligentietechnologie voor het detecteren van branden en drones om deze te blussen – zijn echter gericht op het zuidoostelijke deel van het Amazonegebied.
Guimarães hoopte dat het artikel meer belangstelling en steun voor veldonderzoek in het getroffen gebied zou kunnen wekken. “We hebben niet genoeg mensen die realtime veldwerk doen, en we kunnen niet iets monitoren dat we niet zien”, zei ze. In de tussentijd biedt de krant één verklaring voor wat ze drie jaar geleden zag, en wat zij en haar collega’s in Manaus zich voorbereiden om dit brandseizoen aan te pakken. “Het helpt ons te begrijpen wat er in dit bos gebeurt.”
Bannerafbeelding: Jaú-rivier (Amazonas, Brazilië) in september 2024. De Jaú-rivier is een zijrivier van de Rio Negro, die leed onder de extreme droogte van 2024 en het laagste waterpeil sinds 1902 noteerde. Credit: Cássio Alencar Nunes.
Citaties:
Barlow, J., Carvalho, NS, Nunes, CA, Aguiar, APD, Alencar, A., Anderson, LO, … Wiederhecker, HC (2026). De snelle toename van klimaatextremen brengt nieuwe zorgpunten in het Amazonegebied aan het licht. Communicatie Aarde & Milieu, 7(1), 746. doi:10.1038/s43247-026-03975-1
Chang, A., Zhuang, Y., Fu, R., Worden, JR, Gu, Y., Costa, MH, … Jiang, JH (2026). Snelle toename van de door hitte veroorzaakte vraag naar extreem vocht in het zuidelijke Amazonegebied. Geofysische onderzoeksbrieven, 53(16), e2026GL123139. doi:10.1029/2026GL123139
Guimaraes, AF, Schietti, J., Querido, LCA, Nunes, J., Santos, P., Lagroteria, D., & Gordo, M. (2025). Extreme droogte en hitte leiden tot alarmerende sterfte onder de Amazonefauna. Acta Amazonica, 55e55bc24405. doi:10.1590/1809-4392202404053
Marengo, JA, Jimenez, JC, Espinoza, J.-C., Cunha, AP, & Aragão, LEO (2022). Toegenomen klimaatdruk op de landbouwgrens in de overgangszone Oost-Amazonia-Cerrado. Wetenschappelijke rapporten, 12457. doi:10.1038/s41598-021-04241-4
Souza, CM, Jr., Marengo, J., Ferreira, B., Ribeiro, J., Schirmbeck, LW, Schirmbeck, J., … Latuf, MO (2024). De ernstige droogte in het Amazonegebied in 2023 veroorzaakte verlies van oppervlaktewater. Milieuonderzoek: klimaat, 3(4), 041002. doi:10.1088/2752-5295/ad7c71
de Souza Tadano, Y., Potgieter-Vermaak, S., Siqueira, HV, Hoelzemann, JJ, Duarte, ESF, Alves, TA, … Godoi, RHM (2024). Voorspelling van de gevolgen voor de gezondheid van rook door natuurbranden in het Amazonasbekken, Brazilië. Chemosfeer, 367143688. doi: 10.1016/j.chemosfeer.2024.143688
Wolfe, JD, Luther, DA, Jirinec, V., Collings, J., Johnson, EI, Bierregaard, RO, Jr., & Stouffer, PC (2025). Klimaatverandering verergert de vogelsterfte in ongerepte tropische bossen. Wetenschappelijke vooruitgang, 11(5), eadq8086. doi:10.1126/sciadv.adq8086
Wunderling, N., Sakschewski, B., Rockström, J., Flores, BM, Hirota, M., & Staal, A. (2026). Door ontbossing veroorzaakte droging verlaagt de klimaatdrempel in het Amazonegebied. Natuur, 654(8117), 114–120. doi:10.1038/s41586-026-10456-0
Qin, Y., Wang, D., Ziegler, AD, Fu, B., & Zeng, Z. (2025). De impact van de ontbossing in het Amazonegebied op de neerslag keert tussen de seizoenen om. Natuur, 639102–108. doi:10.1038/s41586-024-08570-y
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.



