MANJUYOD, Filipijnen – Jonalyn Rentuaya, voorzitter van de Alangilanan United Seaweed Growers Association, begon haar ochtenden jarenlang op dezelfde manier. Om zes uur ’s ochtends zouden zij en andere zeewierkwekers in de Alangilanan-buurt van Manjuyod in het ondiepe water van Bais Bay aan het waden zijn, aan hun lijnen, om hun oogst te verzorgen.
Toen, op 26 oktober 2025, verdiepte het doorgaans heldere water zich tot de kleur van donkere thee. Een stroom afval van een ethanolfabriek, ongeveer een kilometer verderop, was de baai binnengestroomd.
“Het was misschien rond 07.00 uur toen de dijk brak”, zegt Rentuaya. “Degenen aan de kust renden onmiddellijk uit veiligheid omdat het op een vloedgolf leek. De druk was groot.”
De dijk met het afvalwater van de ethanoldistilleerderij van Universal Robina Corporation (URC) stortte in, waardoor 255 miljoen liter afvalwater in de baai terechtkwam, wat overeenkomt met ongeveer 100 zwembaden van olympisch formaat met giftig slijk.
De bacteriën in het afval vermenigvuldigden zich en consumeerden de opgeloste zuurstof die vissen en ander zeeleven nodig hebben om te ademen. De vissen stikten en het zeewier op de lijnen stierf, en daarmee verdween ook het levensonderhoud van de kustgemeenschappen.
De lekkage bereikte 17 kustdorpen in Bais en Manjuyod en trof minstens 3.000 vissers, exploitanten van viskooien en zeewierkwekers, zei het ministerie van Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen (DENR) op 3 november 2025, volgens Mongabay-rapportage destijds.
De impact van de lekkage werd nog verergerd door de ecologische betekenis van de baai. Bais Bay mondt uit in de Tañon Strait, het smalle kanaal dat Negros, waar Manjuyod ligt, scheidt van het eiland Cebu. Het werd in 1998 uitgeroepen tot beschermd zeegezicht en blijft met ruim 5.000 vierkante kilometer (1.930 vierkante mijl) het grootste beschermde mariene gebied in de Filipijnen. Het is de thuisbasis van minstens 14 soorten walvisachtigen, waaronder de met uitsterven bedreigde Irrawaddy-dolfijn.Orcaella brevirostris).
Een patroon van verwaarlozing
Ondanks de ecologische en economische verwoesting is er een jaar na de ramp weinig veranderd. Suikerriet, het belangrijkste gewas van het eiland en ook gebruikt voor de productie van ethanol, wordt opnieuw geoogst. Binnenkort zal de distilleerderij weer op volle capaciteit draaien. Toch is er nog geen enkele zaak opgelost en de bewoners zeggen dat hen niet is verteld wanneer en of er überhaupt iets zal worden gedaan.
“Er is geen garantie dat er nooit meer lekkages zullen optreden”, zegt Biboy Vergara, een visser uit de wijk Okiot in Bais en voorzitter van de Bais Fisherfolk Association for Responsible Marine Aquaculture (BFARMA). “We hebben geen concrete programma’s gezien van URC en de overheidsinstanties om dit te voorkomen.”
Een dag na de ineenstorting vaardigde de DENR URC een voorlopig bevel tot staakt-en-ophouden uit. Op 30 oktober 2025 was Bais door stadsfunctionarissen in een ‘staat van rampspoed’ geplaatst, de formele verklaring van een grote ramp of noodsituatie.
Om de schade te herstellen heeft URC naar eigen zeggen 127 arbeiders en twintig kustwachters gestuurd om het kapotte deel van de muur te repareren. Verwacht werd dat de reparaties op 4 november voltooid zouden zijn, maar werden uiteindelijk uitgesteld door weersomstandigheden.
Op 21 november beschuldigde de DENR de distilleerderij van het overtreden van de Expanded National Integrated Protected Areas System Act van 2018, de wet die het Tañon Strait Protected Seascape creëerde.
Maritieme wetenschappers van de Silliman University, die het gebied in de week na het incident in de gaten hielden, brachten een pluim van gebruikte was in kaart over 4.494 tot 6.000 hectare (ongeveer 11.100 tot 14.800 acres) en ontdekten dat de opgeloste zuurstof op 13 stations was gekelderd. Negen maanden later vonden hun duikers bijna 70% van het koraal dood in delen van Bais Bay, en de zeegrasvelden in North Bais waren nog steeds aan het verslechteren.
Nadat in mei 2026 opnieuw een vissterfte plaatsvond, zei Aileen Maypa, die de beoordeling leidde, in een verklaring van 7 juli 2026: “Als er weer een vissterfte was, dan moet er weer een lekkage zijn geweest.”
Een decennium in de maak
De lokale bevolking traceert dat patroon terug tot 2015, toen URC zijn distilleerder begon te exploiteren en het bijproduct van de suikerfabriek omzette in ethanol van brandstofkwaliteit.
In juni van dat jaar dreven de vissen met hun buik omhoog in de baai. De DENR zei dat het ontdekte dat de opgeloste zuurstof tot nul was gedaald en herleidde dit tot onbehandeld afvalwater van de distilleerderij. In augustus kwam er een schorsingsbevel. Maar de afdeling stond URC toe de activiteiten te hervatten, op voorwaarde dat ze verzachtende maatregelen zouden implementeren en een boete van 350.000 Filippijnse pesos zouden betalen (destijds ongeveer $ 7.500).
“De zee was toen schoon, onze vis was er in overvloed”, zegt zeewierkweker Rentuaya, maar nadat de ethanolfabriek was gebouwd, zegt ze dat ze “alles in de zee” verloren. Luwag-luwag (oesters) waren vroeger gemakkelijk te plukken op de nabijgelegen rotsen, “nu zijn ze nergens meer te vinden.”
In november 2025 steunde burgemeester Luigi Marcel Goñi wat de gemeenschappen al lang hadden gezegd. “Dit komt al enkele jaren terug”, zei hij tegen verslaggevers.
“Als arme vissers betrapt worden op iets illegaals, worden ze onmiddellijk opgepakt en gestraft”, zegt Jennifer Cadook, de zus van Rentuaya. “Maar als deze grote bedrijven grote schade aan de zee toebrengen, vangen ze die niet op. Wat ze ontvangen is een proces.”
Scheuren in de argumentatie
URC reageerde niet op het verzoek van Mongabay om commentaar, maar in openbare verklaringen geeft het bedrijf natuurlijke oorzaken voor de lekkage.
In een openbaarmaking van 3 november 2025 aan de Philippine Stock Exchange schreef het bedrijf de inbreuk toe aan ‘door aardbevingen veroorzaakte scheuren’ en ‘onverwachte aanhoudende zware regenval de afgelopen dagen’.
Het Philippine Institute of Volcanology and Seismology (PHIVOLCS) registreerde in de week van het incident zes aardbevingen in Negros, waarvan geen enkele sterk genoeg was om elders met enige intensiteit gevoeld te worden. Op de ochtend van de lekkage, rond 01.44 uur, trof een aardbeving voor de kust van Sipalay met een kracht van 2,8. Het epicentrum lag meer dan 100 kilometer (62 mijl) verwijderd van de distilleerderij van URC.
De sterkste aardbeving die de regio dat seizoen trof, had een magnitude van 6,9 en die trof op 30 september voor de kust van het noorden van Cebu, ruim 300 kilometer (190 mijl) ten noordoosten van de distilleerderij. Er kwamen 79 mensen om het leven en werd gevoeld aan de overkant van de zeestraat in de stad Dumaguete en de gemeente Sibulan met een “zwakke” intensiteit of Intensiteit III, volgens de PHIVOLCS-schaal.
De gemeenschappen zijn van mening dat als een kracht van 6,9 over de zeestraat de dijk zou kunnen doen barsten, de lagune van URC nooit gebouwd is om calamiteiten te doorstaan; als een magnitude 2,8 dat deed, dan was deze nooit gebouwd om ook maar iets te overleven. “Er hadden controles moeten plaatsvinden”, zegt Vergara.
Wat de regen betreft, meldt de Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA) dat de tropische depressie ‘Salome’ het eiland op 22 en 23 oktober treft.
Tijdens Salome werd 68,1 millimeter (2,7 inch) regenval geregistreerd op het La Carlota-station van PAGASA in Negros, in het midden van het eiland. Op 26 oktober was de tropische depressie verdwenen.
Toch spot de lokale bevolking met deze verklaring. “Hevige regenval? Waarom hadden ze zich daar niet op moeten voorbereiden?” zegt een visser uit Bais die om anonimiteit vroeg. “Dit zijn de Filippijnen. Het is altijd overstromend en regent hard.”
‘Tot de situatie weer normaal wordt’
In de bekendmaking aan de aandelenmarkt benadrukte URC ook zijn inspanningen om de nasleep van de lekkage aan te pakken. Er staat dat URC “voorzag in de behoeften van de families die getroffen waren door de lekkage en dat zal blijven doen totdat de situatie weer normaal is.”
In de dagen na de ramp ontvingen de getroffen families elk 5.000 Filippijnse pesos, destijds ongeveer $85, een cijfer dat werd bevestigd door de provinciale overheid. Een tweede tranche volgde later, nog eens 2.000 Filippijnse pesos ($34).
“Dat is het”, zegt Rentuaya. “We hebben daarna nooit meer iets van ze gehoord.”
Volgens Vergara nam URC maanden later contact op met zijn vissersvereniging en zei dat het “bereid was North Bais Bay te rehabiliteren” en vroeg om een projectvoorstel. Na raadpleging van de leden, zegt Vergara, diende hij een zeewierteeltprogramma in ter waarde van “3,2 miljoen pesos, dat 10 verenigingen bestrijkt met 10 begunstigden per vereniging.” Hij stuurde het twee weken voordat hij op 7 oktober 2026 met Mongabay sprak, en heeft sindsdien niets meer gehoord.
Terwijl Vergara wachtte, publiceerde URC zijn Duurzaamheidsrapport 2025, dat op 4 oktober 2026 online werd gepubliceerd, waarin het afvalwaterlek is opgenomen onder de GRI-openbaarmakingsnorm, de wereldwijde praktijk voor duurzaamheidsrapportage, voor ‘significante lekkages’. Er staat dat het bedrijf “de kwestie onmiddellijk heeft aangepakt door corrigerende maatregelen te implementeren en de operationele controles te versterken om naleving te garanderen, de gevolgen voor het milieu te minimaliseren en de gastgemeenschappen te beschermen.”
Rentuaya zegt dat ze die bescherming nog niet heeft gezien. Hun situatie blijft verre van normaal, terwijl haar gemeenschap langzaam uitholt.
“We begonnen met 76 leden”, zegt ze. “Na de lekkage zijn velen ontmoedigd. Er zijn er nu nog maar dertig. Velen hebben elders een baan gevonden, zelfs zo ver weg als Manilla.”
‘Wij willen weer in zee werken’
Onmiddellijk na de lekkage vormden de getroffen gemeenschappen een losse coalitie, de Fisherfolk Association of Manjuyod-Bais (FAMB). In november 2025 waren ze zich aan het voorbereiden om een dagvaarding in te dienen Kalikasaneen rechtsmiddel dat een beroep doet op het grondwettelijke recht op een gezond milieu.
Maatschappelijke organisaties uit verschillende gemeenten en steden zochten al snel contact met de coalitie.
De eerste golf van steun kwam van “verschillende jongerenorganisaties met verschillende politieke kleuren”, zegt Karl James Villarmea, universitair hoofddocent theologie aan de Silliman University en een van de leidende organisatoren van de coalitie. Het gaf de kustgemeenschappen een politieke invloed en een sociaal bereik dat ze op eigen houtje nooit hadden gehad, zegt hij.
De drang om zich achter de getroffen gemeenschappen te scharen, zegt Villarmea, wordt ook gedreven door een groeiende erkenning dat de lekkage het welzijn van de volgende generatie aantast.
“Het is nog niet zichtbaar, maar het is ook een probleem met de voedselveiligheid”, voegt hij eraan toe. “Onze zeevruchten komen van Bais.”
Toch blijven de kustgemeenschappen, ondanks deze groeiende solidariteit, voorzichtig. “We hebben nog steeds geen definitieve plannen voor de toekomst”, zegt Rentuaya. “URC is geen klein bedrijf, het is een groot bedrijf.”
Wat ze wel hebben is een richting. “Onze droom hier in Bais als vissers is niet alleen een tijdelijke oplossing voor ons om te vissen”, zegt Vergara, maar een duurzaam herstel van de hele baai, “want als onze zee schoon is, zullen onze levens ook schoon en gezond zijn.”
Rentuaya’s visie is dichterbij en directer: ze wil dat haar kinderen hun school afmaken, en ze wil dat ze dat afmaken naast een woongedeelte. Ondanks dat de kansen zich tegen hen keren, blijft hun vastberadenheid bestaan.
“Ik heb nog steeds goede hoop dat we de zee kunnen rehabiliteren en terug kunnen brengen wat verloren is gegaan”, zegt Rentuaya. “We hebben handen en we willen weer in de zee werken.”
Bannerafbeelding: Zeewierboer Jonalyn Rentuaya houdt een lijn gedroogd zeewier vast. Hoewel veel leden van de gemeenschap sinds de lekkage zijn vertrokken, blijft Rentuaya nog steeds en zegt dat ze hoopvol is dat de zee kan worden hersteld. Afbeelding door Pippo Carmona voor Mongabay.
De Filippijnse advocaat die een oliegigant versloeg: Rose Liza Eisma-Osorio bij het verdedigen van Tañon Strait
Norlan Pagal, visser en bewaker van Tañon Strait, stierf op 14 mei op 56-jarige leeftijd
