Tussen 11 en 16 miljoen jaar geleden, tijdens de hoge zeespiegel van het midden-Mioceen, kwamen de voorouders van de dolfijn uit de Indusrivier in het modderige water van wat nu het Indusbekken is. Gedurende millennia hebben ze zich aan hun nieuwe omgeving aangepast door buitengewone evolutionaire verschuivingen, waarbij ze geavanceerde echolocatie ontwikkelden terwijl ze geleidelijk hun gezichtsvermogen verloren.
Tegenwoordig navigeren deze blinde zoogdieren, die voornamelijk in Pakistan leven (met een kleine populatie in het noordwesten van India), door de ondiepe, droge wateren van de rivier door op hun zij te zwemmen. Toch bieden deze evolutionaire wonderen weinig bescherming tegen de moderne transformatie van hun leefgebied.
Dat leefgebied is gefragmenteerd door enorme netwerken van dammen, door de mens gemaakte kanalen en irrigatiedammen. Bijgevolg is de dolfijn uit de Indusrivier (Platanistische minderjarige), plaatselijk bekend als de bhulanheeft zijn historische bereik met ongeveer 80% zien afnemen. De soort, die aan het einde van de 19e eeuw een geschatte populatie van 10.000 exemplaren telde, daalde in 2001 tot slechts 617 exemplaren, voordat ze in de daaropvolgende tien jaar weer opliep tot ongeveer 2.000. De Indusrivierdolfijn staat als bedreigd op de Rode Lijst van de IUCN.
Als reactie hierop heeft de Pakistaanse regering in juni 2026 officieel het Punjnad Indus River Dolphin Sanctuary opgericht, waarmee bijna 200 kilometer (123 mijl) van de rivier in Punjab wordt beschermd. Deze nieuwe zone sluit aan op een bestaand beschermd gebied in de provincie Sindh, in het zuidoosten van Pakistan, waardoor een aaneengesloten stuk van 400 km aan wettelijk beschermd leefgebied ontstaat, dat een cruciale levensader biedt aan een van ’s werelds zeldzaamste zoetwaterdolfijnen.
De timing van deze wettelijke bescherming is van essentieel belang, zo blijkt uit een baanbrekend onderzoek uit 2025 Onderzoek naar bedreigde diersoorten (ESR) documenteerde dat de metapopulatie van de Indusrivierdolfijn met succes was toegenomen tot naar schatting 1.987 individuen. Dit weerspiegelt een stijging van 19,4% tussen 2011 en 2017, wat aantoont dat eerdere natuurbeschermingsinterventies, zoals het verbieden van de dolfijnenjacht in de jaren zeventig, tastbare resultaten hebben opgeleverd. Bijna 99% van deze overlevende bevolking is nu geconcentreerd in een 690 km lang stuk rivier tussen het Chashma-spervuur in Punjab en het Sukkur-spervuur in de provincie Sindh.
“De dolfijn uit de Indusrivier is endemisch voor het Indusriviersysteem, en de overgrote meerderheid van de resterende wereldbevolking komt voor in Pakistan, terwijl er nu nog maar een zeer kleine overblijfselpopulatie over is in de Beasrivier in India,” vertelde Hamera Aisha, hoofdauteur van de ESR-studie uit 2025, per e-mail aan Mongabay. “Dit betekent ook dat als deze populaties door de Indus verloren zouden gaan, er elders geen vergelijkbare populatie meer bestaat die de toekomst van de soort veilig zou kunnen stellen.”
“Dit geeft Pakistan ook een unieke mondiale verantwoordelijkheid voor de soort,” zei ze.
Ondanks de bemoedigende bevolkingsgroei waarschuwen natuurbeschermers dat deze zwaarbevochten winst uitzonderlijk kwetsbaar blijft, en dat de dolfijnen, die beperkt zijn tot een fractie van hun oorspronkelijke leefgebied, te maken krijgen met toenemende, veelzijdige bedreigingen.
Het meest directe gevaar komt van de wateren waarin ze leven. Tussen 2008 en 2023 was de verstrikking van kieuwnetten verantwoordelijk voor 52% van de gedocumenteerde dolfijnsterfgevallen in het Indusbekken.
“Het riviergedeelte in Punjab herbergt de op één na grootste populatie van de Indusrivierdolfijn”, vertelde Uzma Khan, een bioloog bij het Wereld Natuur Fonds en co-auteur van het onderzoek uit 2025, per e-mail aan Mongabay. “Punjab veilt viscontracten voor de commerciële visserij, wat betekent dat een aannemer zoveel mogelijk vis zou afnemen om het contract economisch haalbaar te maken. Dit is schadelijk voor dolfijnen, aangezien sterfte als gevolg van verstrikkingen in vistuig wereldwijd een van de grootste bedreigingen voor rivierdolfijnen is.”
De dolfijn uit de Indusrivier staat bekend als ‘de koningin van de Indusrivier’ en valt onder de Sindh-wetten voor natuurbescherming, vertelde Javed Mahar, conservator van het Sindh Wildlife Department, aan Mongabay. “Eerder, vóór de bouw van stuwen en dammen in rivieren, werd de soort gevonden van Attock tot aan de Indusdelta, maar de habitatkrimp vond plaats. De regering van Sindh breidde in 1970 de wettelijke bescherming uit tot deze iconische soort en riep het Indusdolfijnenreservaat uit tussen Guddu en Sukkur Barrage. Soortgelijke stappen waren vereist van de andere twee provincies, waaronder Khyber Pakhtunkhwa (KPK) en Punjab.”
Mahar beschouwt het nieuwe traject van 200 kilometer als een essentiële voortzetting van de erfenis van Sindh. “Onlangs is de verklaring van een beschermd gebied voor de Indusdolfijn in Punjab een bemoedigende stap in de goede richting,” zei hij. “Met de aanwezigheid van een ervaren organisatie in de vorm van WWF-Pakistan, die samenwerkt met de provincie Sindh voor de zaak van de Indusdolfijn, wordt verwacht dat er concrete stappen zullen worden gezet voor toekomstige voortplanting.”
Voor Hamera Aisha en haar onderzoeksteam is de oprichting van het Punjnad-reservaat een cruciale stap, juist omdat het het gebrek aan formele regulering van de commerciële visserij in Punjab aanpakt. Tot nu toe beschermde het Indus-dolfijnenreservaat de soort in het Guddu-Sukkur-traject in Sindh. Het nieuwe Punjnad-heiligdom, stroomopwaarts gelegen in Punjab, vormt een aanvulling op dit beschermde gebied in Sindh.
“Het nieuwe Punjnad-heiligdom vertegenwoordigt daarom een belangrijke uitbreiding van de formele bescherming in Punjab”, zei Aisha.
“Het reservaat heeft het potentieel om een substantieel verschil te maken bij het aanpakken van bedreigingen zoals visserij-interacties, omdat het een sterkere basis biedt voor het reguleren van activiteiten, het monitoren van bedreigingen en het coördineren van natuurbehoudsinterventies.”
Terwijl lijnen op een kaart juridische mogelijkheden bieden, brengt de fysieke realiteit van de Indus een geheel andere reeks uitdagingen met zich mee. Het leefgebied is nog steeds ernstig gefragmenteerd door waterkeringen die zijn aangelegd voor de irrigatie van landbouwgronden. Deze structuren vangen dolfijnen op in geïsoleerde subpopulaties en leiden ze vaak naar gevaarlijke, door de mens gemaakte kanalen.
Al meer dan twintig jaar heeft WWF gespecialiseerde reddingseenheden ingezet om dolfijnen te redden die in deze irrigatiekanalen zijn gestrand. Het redden van deze zeer gestreste dieren houdt vaak in dat ze over ruige wegen terug naar het hoofdrivierkanaal worden vervoerd.
Terwijl het nieuwe reservaat 400 km leefgebied legaal met elkaar verbindt, wijst Aisha op een belangrijk onderscheid tussen ‘continuïteit van bescherming en ecologische connectiviteit’. De aanduiding van het heiligdom biedt geen oplossing voor de bredere fysieke fragmentatie die wordt veroorzaakt door het spervuursysteem.
“Stranding van dolfijnen is een ernstiger probleem verder stroomafwaarts in Sukkur,” zei Khan.
Het Punjab Wildlife and Parks Department wil meer personeel inzetten in het onlangs beschermde gebied, wat zal helpen de dolfijnenbewegingen te monitoren en de wateren veiliger te maken. Aisha suggereerde dat, hoewel het verwijderen van de stuwen onrealistisch was, bij de werking ervan steeds meer ecologische overwegingen zouden kunnen worden betrokken om het risico te verkleinen dat dolfijnen de kanalen binnendringen.
Naast visnetten en betonnen stuwen staat het ecosysteem van de Indusrivier onder grote druk door bredere aantasting van het milieu. Bij goudwinningsactiviteiten langs de rivier wordt gebruik gemaakt van giftige chemicaliën zoals kwik en cyanide, waardoor het water wordt verontreinigd en het hele watervoedselweb wordt geschaad. Bovendien verandert de klimaatverandering de neerslagpatronen en versnelt het smelten van de gletsjers in de Himalaya, wat de natuurlijke stroming en gezondheid van de Indus-rivier dreigt te verstoren.
“Het in stand houden van voldoende rivierstromen en habitatkwaliteit is van cruciaal belang”, zegt Aisha.
“Dolfijnen zijn afhankelijk van voldoende waterdiepte, verbonden kanalen en diepe poelen, en gezonde vispopulaties. Wateronttrekking en veranderde stromingsregimes zijn daarom direct relevant voor het behoud van dolfijnen. Vervuiling door agrarische, gemeentelijke en industriële bronnen en nu heeft ook de plasticvervuiling meer aandacht nodig omdat het zowel dolfijnen als hun prooi treft.”
Om een toekomst voor de bhulan veilig te stellen is meer nodig dan alleen overheidsbesluiten. Het vereist actieve deelname van degenen die voor hun voortbestaan afhankelijk zijn van de rivier.
“Gemeenschappen zijn cruciaal voor het succes van elk natuurbehoudsinitiatief,” zei Khan. “In de loop der jaren hebben we gezien dat traditionele vissers andere banen hebben overgenomen en dat de visserij voor levensonderhoud is vervangen door commerciële visserij. Dit nieuwe beschermde gebied is bedoeld om op de gemeenschap gebaseerde duurzame visserij aan te moedigen en we zullen zien dat er geleidelijk nieuwe regels komen om de betrokkenheid van de gemeenschap te garanderen om die ondersteuning van het levensonderhoud te bieden.”
De volgende cruciale stap is volgens Aisha de implementatie van een wetenschappelijk onderbouwd beheerplan waarbij lokale rivierafhankelijke gemeenschappen worden betrokken, waarbij gebruik wordt gemaakt van raamwerken zoals de Conservation Assured | River Dolphin Standards (CA|RDS), een internationale reeks normen voor het beheer van het behoud van rivierdolfijnen. Alleen vertrouwen op handhaving is onvoldoende in een werkende rivier waar mensen, visserij, irrigatie en biodiversiteit allemaal afhankelijk zijn van hetzelfde systeem.
De oprichting van het Punjnad Indus River Dolphin Sanctuary is een monumentale prestatie, die de decennialange samenwerking weerspiegelt tussen provinciale natuurafdelingen, het Ministerie van Klimaatverandering en organisaties als WWF-Pakistan. Toch zeggen experts dat dit geen eindpunt is.
“Deze melding is een welkome ontwikkeling en zal helpen bij de bescherming van de soort,” zei Khan. “Daarom ligt de verantwoordelijkheid voor het beschermen van de soort bij ons!”
Bannerafbeelding: Een dolfijn uit de Indusrivier. Afbeelding door Shiana1 via Wikimedia Commons (openbaar domein).
Tegen alle verwachtingen in overleven bedreigde dolfijnen in de vervuilde rivier van Bangladesh
De Irrawaddy-dolfijnen van Mekong vinden voorzichtige hoop te midden van een rivier in crisis
Citaat:
Aisha, H., Khan, U., Arshad, M., Noureen, U., Akram, U., Mahar, J., … & Braulik, G. (2025). Overvloed van de met uitsterven bedreigde dolfijn Platanista minor in de Indusrivier. Onderzoek naar bedreigde diersoorten, 58315-329. https://doi.org/10.3354/esr01453
