SALONGA NATIONAAL PARK, Democratische Republiek Congo – Net voor zonsopgang, terwijl een groot deel van het regenwoud in duisternis gehuld blijft, verlaat een team van onderzoekers en spoorzoekers het Inkomu-onderzoekskamp. Hun bestemming is de broedplaats van de vorige nacht van een groep bonobo’s diep in het Salonga-woud, gelegen in het centrum van de Democratische Republiek Congo.
Hun missie is om de bonobo’s (Pan-paniscus) om menselijke aanwezigheid te accepteren als een natuurlijk onderdeel van hun omgeving. Door het vertrouwen van de dieren te winnen hopen onderzoekers mogelijkheden te creëren om hun gedrag, ecologie en gezondheid beter te begrijpen. Dit moeizame proces, bonobo-gewenning, houdt in dat je dag in dag uit tijd in de buurt van de apen doorbrengt totdat ze geleidelijk aan mensen gewend raken.
Het is een langzame en veeleisende onderneming die jaren kan duren en geduld, consistentie en duizenden uren in het bos vereist. Lang voor zonsopgang, vaak rond 3 uur ’s nachts, beginnen spoorzoekers – waarvan sommigen voormalige stropers wier kennis van het bos een aanwinst voor het natuurbehoud is geworden – hun weg te banen naar de broedplaats van de vorige nacht. Ze moeten arriveren voordat de bonobo’s wakker worden. Dan begint een hele dag achtervolging door een van de meest afgelegen regenwouden op aarde, waarbij de apen worden gevolgd van zonsopgang tot ze nieuwe nesten bouwen voor de nacht.
“Het hele idee van gewenning is dat je de groep elke dag op een heel vriendelijke, niet-interactieve manier ontmoet, zodat ze je accepteren als onderdeel van het bos”, zegt Felix Bofeko, een assistent-onderzoeker die werkt met een bonobo-gewenningsprogramma in Salonga National Park. “Je komt langzaam steeds dichterbij totdat ze je aanwezigheid accepteren”, vertelt Bofeko aan Mongabay tijdens een bezoek aan het park in maart.
Het lopende werk in het Salonga National Park maakt deel uit van een ambitieuze poging om bonobo’s, naast de chimpansees, de meest nabije verwanten van de mensheid te laten wennen. Het parkmanagement hoopt dat het project nieuwe onderzoeksmogelijkheden zal genereren en de inspanningen voor natuurbehoud zal versterken, terwijl het ook het lokale levensonderhoud zal ondersteunen en uiteindelijk een van de weinige plekken ter wereld zal creëren waar bezoekers wilde bonobo’s kunnen observeren. Het is het grootste tropische regenwoudreservaat van Afrika en staat op de Werelderfgoedlijst.
In 2024 schatten onderzoekers hun aantal op 12.000-18.000, zuigelingen niet meegerekend, cijfers die zijn gepubliceerd in het tijdschrift Internationaal tijdschrift voor primatologie. In de laatste IUCN-beoordeling, uitgevoerd in 2016, werden ze geclassificeerd als bedreigd en in aantal afnemend.
Vertrouwen winnen in het regenwoud
Bonobo’s bestaan nergens anders behalve in de Democratische Republiek Congo. Veel van wat wetenschappers over hen weten, komt van een handvol onderzoekslocaties verspreid over het land.
In Salonga selecteerden onderzoekers eind 2023 een groep van ongeveer zestig bonobo’s en begonnen ze aan het moeizame proces om ze dagelijks door het bos te volgen.
Aanvankelijk vluchtten de dieren bij het zien van mensen. “Toen we eind 2023 begonnen, renden de bonobo’s weg als ze ons zagen”, zegt Bofeko. ‘Nu kunnen we twee tot drie uur achter elkaar bij hen blijven.’
De vooruitgang is langzaam maar bemoedigend. Onderzoekers zeggen dat de bonobo’s nu een beperkte menselijke aanwezigheid tolereren en af en toe toelaten dat waarnemers hen zien eten, rusten en spelen. Het doel is om uiteindelijk een punt te bereiken waar kleine groepen bezoekers ze kunnen observeren zonder stress te veroorzaken.
“Als er maar twee mensen zijn, blijven de bonobo’s ontspannen”, zegt Bofeko. “We hopen dat ze over een jaar drie of vier mensen zullen tolereren.”
Waarom gewenning ertoe doet
Gewenning stelt wetenschappers in staat het gedrag van apen te observeren, de gezondheid te monitoren, de sociale dynamiek te bestuderen en beter te begrijpen hoe zij omgaan met hun omgeving.
Francesca Grillo, een onderzoeker die samenwerkt met het Bonobo Diversity Project (BonDiv), zegt dat Salonga deel uitmaakt van een netwerk van sites die in heel Congo zijn opgezet om gestandaardiseerde informatie over bonobopopulaties te verzamelen.
“We doen niet alleen aan gewenning. We verzamelen gegevens over gedrag, diversiteit, cultuur en voeding”, zegt ze.
Onderzoekers verzamelen fecale en urinemonsters die worden geanalyseerd op genetica, ziekteverwekkers en voeding. Cameravallen, akoestische monitoringsystemen en andere technologieën worden ook ingezet om wilde dieren in het park te bestuderen.
Natuurbeschermingswetenschappers beschrijven gewenning vaak als een van de belangrijkste instrumenten die beschikbaar zijn voor de bescherming van mensapen, omdat dieren die bekend, gecontroleerd en gewaardeerd zijn doorgaans meer bescherming krijgen dan dieren die ongezien blijven.
In de schaduw van Ebola en andere zoönotische ziekten
De opkomst van een nieuwe Ebola-uitbraak in het oosten van de DRC heeft een bekende zorg onder natuurbeschermers en wetenschappers nieuw leven ingeblazen: het risico van zoönotische ziekten die zich gemakkelijk tussen mensen en mensapen kunnen verspreiden. Tot nu toe zijn er geen meldingen geweest dat de ziekte zich buiten de provincie Ituri in het noordoosten van de DRC heeft verspreid. Toch heeft de uitbraak hernieuwde aandacht gevestigd op de gezondheidsrisico’s die gepaard gaan met de beschermingsprogramma’s voor mensapen, waaronder de inspanningen om bonobo’s te wennen in het Salonga National Park, dat honderden kilometers verwijderd is van het huidige epicentrum.
“Elke uitbraak van zoönotische ziekten is voor ons een ernstige zorg, aangezien we in de nabijheid van wilde dieren werken”, zegt de mededirecteur van het park, Terence Fuh. “Vooral bij het bonobo-gewenningsprogramma is het risico op bidirectionele ziekteoverdracht groter.”
Als reactie daarop hebben de parkautoriteiten van Salonga de bestaande gezondheidsprotocollen versterkt. Medewerkers ondergaan regelmatig gezondheidsonderzoeken, zijn verplicht ziektesymptomen te melden, strikte hygiënemaatregelen te volgen en chirurgische maskers te dragen terwijl ze bonobo’s volgen. Teams moeten ook een minimale afstand van 7-10 meter (23-33 voet) tot de dieren aanhouden. Het team plant ook aanvullende trainingen met deskundigen van het Duitse Helmholtz Institute for One Health, die gespecialiseerd zijn in zoönotische ziekten. De zorgen reiken echter veel verder dan Ebola. Fuh vertelt Mongabay dat griep en luchtwegaandoeningen een nog grotere dagelijkse bedreiging kunnen vormen voor mensapen.
“In het begin van mijn primatologiecarrière, toen ik leiding gaf aan een gorilla-gewenningsprogramma in de Centraal-Afrikaanse Republiek, was ik uit de eerste hand getuige van een menselijke verkoudheidssprong naar een gewende gorillagroep, wat leidde tot een wijdverbreide ademhalingsuitbraak”, zegt hij.
Eerdere Ebola-uitbraken hebben populaties gorilla’s en chimpansees elders in Centraal-Afrika verwoest, wat de noodzaak van voortdurende waakzaamheid onderstreept. Ebola kan overgaan in een dodelijke hemorragische koorts: tijdens twee verwoestende uitbraken tussen 2002 en 2004 heeft het virus naar schatting 5.000 westelijke laaglandgorilla’s gedood (Gorilla gorilla gorilla) in de Republiek Congo, met een sterftecijfer tot 95%.
Hoewel het wetenschappelijk bewijs over de gevoeligheid voor ebola bij bonobo’s beperkt blijft, zeggen onderzoekers dat ze soortgelijke kwetsbaarheden kunnen delen met hun verwanten van de mensapen.
Bouwen aan een toeristische toekomst
De gewenningsinspanning is ook bedoeld om de manier waarop lokale gemeenschappen naar het park kijken, te helpen transformeren. Tientallen jaren lang associeerden veel inwoners Salonga vooral met beperkingen op de jacht en de toegang tot bosrijkdommen. Decennia lang hebben experts opgemerkt dat de meest succesvolle inspanningen voor natuurbehoud economische voordelen opleveren voor de lokale bevolking die met dieren in het wild leeft.
Nu hopen onderzoekers en parkmanagers dat bonobo’s de basis kunnen worden van een duurzame toeristische economie.
“Dit kamp waar we nu zijn (Inkomu) zal de enige plek in Salonga zijn waar toeristen over een jaar of 18 maanden gewone bonobo’s kunnen zien”, zegt mededirecteur van het park Luis Arranz. “Wij willen er een bijzondere bestemming van maken.”
Er zijn al meer dan tien lokale bewoners aangenomen, waaronder voormalige jagers wier boskennis hen tot uitzonderlijke spoorzoekers maakt. “Als ze al goed waren in jagen, zijn ze ook uitstekend in bescherming en speuren”, zegt Arranz.
De financiers van het project hopen dat het toerisme prikkels voor natuurbehoud kan creëren die vergelijkbaar zijn met die welke worden gezien in programma’s voor gorillatoerisme elders in Afrika.
Intussen blijft gewenning een van de grote evenwichtsoefeningen voor natuurbehoud. De huidige parkfunctionarissen beweren dat de voordelen voor het behoud groter zijn dan de andere risico’s. “Als het wordt uitgevoerd onder strikte, op wetenschap gebaseerde protocollen, blijft het een cruciaal instrument voor natuurbehoud”, betoogt Fuh.
Bannerafbeelding: Bonobo’s in Salonga National Park, het grootste nationale park van het tropische regenwoud in Afrika. Onderzoekers werken eraan om wilde bonobo’s te laten wennen aan menselijke aanwezigheid in een poging natuurbehoud en wetenschappelijk onderzoek te ondersteunen. Foto door Alice Péretié / Chengeta Wildlife.
Citaat:
Bessone, M., Kühl, HS, Herbinger, I., Hohmann, G., N’Goran, KP, Asanzi, P., … Fruth, B. (2024). Dichtheid en verspreiding van bonobo’s (Pan paniscus) in het grootste regenwoudreservaat van Centraal-Afrika: langetermijnonderzoeksgegevens laten valkuilen in methodologische benaderingen zien en roepen op tot waakzaamheid. Internationaal tijdschrift voor primatologie46(2), 436-474. doi:10.1007/s10764-024-00468-w
Bewijs dat vleermuizen met Ebola in verband brengt, is niet doorslaggevend, zegt wetenschapper. ‘Oplossing is geen angst’
Het aantal bonobo’s in de DRC is stabiel, maar er zijn tekenen van achteruitgang
Gemakkelijke bonobo’s die buitenstaanders accepteren, zegt onderzoek
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur of redacteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
