Terwijl de mondiale klimaatgesprekken zich doorgaans concentreren op het Amazonegebied en de gematigde bossen, verdwijnt een vitale, rustige zoetwateroase in de Venezolaanse savannes en uiterwaarden onder de radar. Hoog in deze landschappen staat een palm die intrinsiek verbonden is met de cultuur van de inheemse volkeren van Latijns-Amerika, een palm waarvan de unieke fysiologie de zoetwaterlichamen reguleert en een enorm, over het hoofd gezien potentieel voor de beperking van de klimaatverandering verbergt: de morichepalm.Mauritia flexuosa).
Deze soort vormt dichte ecosystemen die bekend staan als morichales en domineren de landschappen van de oostelijke Llanos en de Orinoco Delta in Venezuela, met zijn aanwezigheid die zich uitstrekt over de Neotropen. Studies uitgevoerd in het Colombiaanse Altillanura tonen aan dat morichales in staat zijn 590,8 ton koolstof per hectare op te vangen, waardoor ze tot de ecosystemen behoren die het best geschikt zijn om koolstof in de bodem en biomassa vast te leggen.
Toch wordt de morichepalm geconfronteerd met toenemende druk. Aan de frontlinie van de verdediging en het behoud ervan staat Miguel Ángel Sánchez-Mercado, een Venezolaanse bioloog, professor en onderzoeker aan de Universidad Bolivariana in Maturín, in de staat Monagas. Volgens hem moet natuurbehoud ernaar streven een diepgaand collectief bewustzijn van het ecosysteem op te bouwen. Zijn ultieme hoop, na talloze zonsopgangen in de Morichales, is de voortdurende strijd om deze ecosystemen te behouden door de mens volledig te integreren als een actief onderdeel van de oplossing in plaats van ze alleen maar te behandelen als een bedreiging voor deze onschatbare bewakers van het klimaat.
Mongabay interviewde Sánchez-Mercado om een dieper inzicht te krijgen in de uitdagingen en kansen die gepaard gaan met het behoud van Mauritia flexuosaen wat deze handpalmen uniek maakt.
Het volgende interview is uit het Spaans vertaald en aangepast voor lengte en duidelijkheid.
Mongabay: Moricheles zijn ecosystemen met een hoge concentratie morichepalmen. Welke andere kenmerken definiëren deze ecosystemen?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: Morichales worden geclassificeerd als hydrofiele bossen geassocieerd met palmbossen. Het zijn bossen met een vrijwel permanent verzadigde vochtigheid en bodem. Deze ecosystemen zijn afhankelijk van de afvoer van water, maar deze afvoer hoeft niet van grote omvang te zijn; in plaats daarvan moet de waterstroom langzaam zijn. Dat is de reden waarom de meeste morichales hun oorsprong vinden in wat wij ‘waterogen’ noemen (natuurlijke bronnen waar grondwater opwelt) en afvalwater van grotere waterlichamen.
Het zijn typische neotropische ecosystemen en we kunnen ze vinden in Brazilië, Colombia, Peru, Ecuador en Venezuela. Hun verspreiding is zo breed dat hun namen zelfs veranderen. In Brazilië worden ze bijvoorbeeld genoemd begrafenissen. Hier, tussen Colombia en Venezuela, worden ze genoemd cananguchales en eigenlijke morichales, afhankelijk van waar je staat. Als je richting de Llanos-regio gaat, zul je mensen tegenkomen die het morichal noemen in plaats van cananguchal.
In Venezuela zijn ze te vinden in negen staten. In Cojedes, Sucre, Anzoátegui, Bolívar… maar Monagas is de staat met het hoogste percentage van dit ecosysteem. In Maturín (de hoofdstad van Monagas) leven we omringd door morichales, en het is een stad die in die zin als bevoorrecht kan worden beschouwd, omdat ze er genoeg heeft, en zeer goed bewaard gebleven, vooral in de zuidelijke zone.
Mongabay: Tijdens je studie en bevindingenje hebt de morichepalm de ‘beste strijder tegen klimaatverandering’ genoemd. Waarom? Welke voordelen biedt het voor het verminderen van de hoeveelheid koolstofdioxide in de atmosfeer?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: We werken aan een vrij breed project om de effectiviteit van koolstofvastlegging te verifiëren en de dynamiek van de koolstofcyclus in morichales beter te begrijpen. De bedoeling is om de resultaten te kunnen contrasteren met andere ecosystemen en hun capaciteiten om koolstof uit de omgeving op te vangen.
Een ander ecosysteem dat bekend staat om zijn vermogen om koolstof uit de atmosfeer op te vangen, zijn mangroven. Het bijzondere verschil tussen de twee is dat een mangrove alleen aan de kust voorkomt; precies, het hangt af van een zoutgehaltecyclus die de morichal niet heeft. Aan de andere kant is het voordeel van de morichal dat je het ecosysteem gemakkelijk antropisch kunt repliceren op een andere locatie. Zolang je binnen de tropische gordel blijft, kun je het ecosysteem repliceren als een manier om de CO2-uitstoot te beperken en de waterbronnen te behouden. Dit zijn slechts enkele van de vele mogelijkheden, en het is wat we proberen uit te voeren in het project (bekend als Morichales: Potentieel als Sumideros de Carbono of Morichales: Potentieel als koolstofputten) om het heel chirurgisch te beschrijven.
Mongabay: Hoe helpt de morichepalm waterlichamen te beschermen?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: Laten we zeggen dat het een codependent systeem is; een van de redenen waarom de morichal bestaat, is omdat er welvarend water bestaat, en omgekeerd. Biologisch gezien vervult de plant een fundamentele taak: zijn wortels dringen de aarde binnen om grondwater vast te houden en bodemerosie onder controle te houden. Hij gedraagt zich als een grote spons die tijdens het regenseizoen water absorbeert en tijdens droogtes druppel voor druppel vrijgeeft. Hierdoor draagt de plant direct bij aan het behoud van het ecosysteem en de waterbronnen als zodanig.
Dat is de reden waarom de meeste morichales zich vestigen in wat wij ‘waterogen’ of langzaam stromend afvalwater noemen. En om deze bescherming te bereiken leunt de morichal sterk op de aangrenzende ecosystemen: aan de ene kant bestaat de savanne en aan de andere kant de overgangsboszone. Op de ene oever en op de andere… en in het midden de morichal die het waterbassin beschermt.
Mongabay: Welke andere voordelen biedt de morichepalm naast de ecologische voordelen voor omliggende gemeenschappen?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: In Colombia, Peru en zelfs Brazilië is er productie van de palm. Het wordt antropisch nagebootst, zodat ze een deel van de vruchten kunnen oogsten, die internationaal zeer gewaardeerd worden. Het vruchtvlees wordt in het buitenland zeer gewaardeerd omdat het veel wordt gebruikt in cosmetica en voeding, vooral in voeding. De vervanger van ijs, de basis van ijs, wordt nu door Colombianen en Peruanen verkocht als morichepalmfruitpulp.
Hier in Venezuela daarentegen is niemand van plan om te zeggen: ‘Laten we dingen produceren die gebaseerd zijn op de morichepalm.’ Hier is het gewoon een item dat door de inheemse bevolking wordt verkocht, maar meer niet. De Colombianen hebben daarin een lange voorsprong op ons gehad; Om nog maar te zwijgen van de Peruanen, die er een leven lang ervaring mee hebben.
Mongabay: Is de rest van de palm bruikbaar?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: Ja natuurlijk. De Warao (de op één na grootste inheemse bevolking van Venezuela) maken van alles gebruik. Ze noemen de palm ojidú (gespeld met een ‘j’). Dat betekent ‘levensboom’.
Ze maken meel van de stam en halen eiwitten uit de larven die in de palm leven. De vruchten dienen als voedsel en om dranken te bereiden. Ze gebruiken de plantenvezels ook om manden en handwerk te weven chinchorros (typische hangmatten). Met de bladeren bouwen ze de daken van hun huizen, en met het hout bouwen ze de kano’s waarmee ze over rivieren en kanalen reizen. Bovendien heeft de morichepalm een bijzondere waarde in de kosmogonie van het Warao-volk.
Dit alles is echter op zeer betreurenswaardige wijze gebroken. Veel van de Warao zijn ontheemd en zijn geaccultureerd in een meer stedelijke of opportunistische context. Velen zijn gedwongen hun cultuur achter zich te laten en zich op andere dingen te richten om te overleven.
Mongabay: Als de ‘levensboom’ gevaar loopt voor de inheemse gemeenschappen die ervan afhankelijk zijn om te kunnen voortbestaan, moeten de macro-ecologische vooruitzichten even zorgwekkend zijn. Welke andere grote ecologische of industriële uitdagingen zetten het voortbestaan van de morichales in Venezuela tegen de muur?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: De ontheemdingen hier in Maturín als gevolg van de verstedelijkingsomstandigheden hebben de morichales aanzienlijk getroffen. Er zijn gebieden waar voorheen morichales bestonden en die zij uitsluitend verdreven om huizen te bouwen; dat is betreurenswaardig. Vooral omdat morichales deel uitmaken van Venezuela’s ABRAE (Areas Under Special Administration Regimes), dus je kunt zo’n ecosysteem niet zomaar verdringen. Maar dit is een van de grootste zwakheden van dit ecosysteem; het is wetgevend gezien erg zwak. De bescherming van morichales dateert uit 1991 met decreet 846 van Carlos Andrés Pérez, maar er is niets meer gedaan dan dat decreet met twee artikelen, dat de morichal simpelweg beschermt tot 300 meter (985 voet) van de aangrenzende strook waar geen enkele constructie is toegestaan. Uiteraard wordt deze wetgeving niet altijd gerespecteerd.
Op industrieel niveau is er ook een probleem met wat oliemaatschappijen ‘milieuverplichtingen’ noemen. Bedrijven denken dat de hoge veerkracht waarover een morichal beschikt, hem vrijstelt van herbebossingsinspanningen. Als er een lekkage plaatsvindt, is het gemakkelijker om saneringsmaatregelen voor het waterlichaam te nemen, maar ze vergeten dat de morichal deel uitmaakt van dat biologische web. Dus proberen ze de rivier terug te krijgen, maar ze halen de morichal niet terug. Dit heeft onvermijdelijk gevolgen voor het waterbassin, ook al bestaat de intentie om dit te saneren.
Mongabay: In uw onderwijs- en onderzoekswerk heeft u gepleit voor ‘socioconservatie’ als antwoord op de problemen waarmee de morichales worden geconfronteerd. Waaruit bestaat deze aanpak?
Miguel Ángel Sánchez-Mercado: Hier op de universiteit voeren we het milieubeheerprogramma uit, en een van de dingen die ik leer, door middel van praktijk en onderzoek, is hoe je jezelf kunt integreren in het leven met het ecosysteem. Je kunt in harmonie met het ecosysteem werken, maar je moet ermee leren samenleven. Als je iemand niet kent, ken je hun wegen niet; Misschien zijn ze kieskeuriger, houden ze er niet van om vroeg wakker te worden, houden ze op een bepaalde manier van hun koffie. Met een ecosysteem is het hetzelfde. Je moet de natuurlijke cycli ervan respecteren en ermee samenleven. Het probleem is dat we tussenbeide komen en ons niet bewust zijn van die inmenging; wanneer we leren ons bewust te zijn van die inmenging, wordt de integriteit van deze partner duidelijker en tastbaarder.
Daarom werken wij rechtstreeks samen met gemeenschappen. Wij voeren milieubeoordelingen uit; we verzamelen etnografische gegevens die hand in hand gaan met de ruwe gegevens van wat we doen. Dat noem ik geïntegreerde wetenschap, omdat natuurwetenschappen en sociale wetenschappen geïntegreerd kunnen worden.
Ik kan specificeren dat we met meer dan zestien gemeenschappen hebben samengewerkt, allemaal hier in Monagas. Hierdoor besefte ik dat mensen zich niet bewust zijn van de morichal. Daarom wil ik een collectief bewustzijn over de morichal creëren, zodat ze begrijpen dat ze iets kunnen behouden dat nuttig voor hen is.
Bannerafbeelding: Miguel Angel Sánchez-Mercado op excursie. Zijn onderzoek evalueert de dynamiek van morichales, evenals hun potentieel als koolstofputten die gemakkelijk kunnen worden gerepliceerd in de tropische gordel. Afbeelding met dank aan Miguel Angel Sánchez-Mercado.
