Kleine boeren over de hele wereld bereiden zich voor op de gevolgen van een historisch sterke El Niño, of voelen deze al. Deze gebeurtenis – die naar verwachting in december zijn hoogtepunt zal bereiken en tot diep in 2027 blijvende gevolgen zal hebben – heeft geleid tot waarschuwingen voor schokken in de mondiale voedselprijzen en de voedselzekerheid.
De recordbrekende El Niño van 2026-2027 zou volgens de Verenigde Naties nog eens 49 miljoen mensen tot acute honger kunnen drijven, waarbij zuidelijk Afrika en Midden-Amerika waarschijnlijk het zwaarst getroffen zullen worden. De verwachting is dat de aanvoer van belangrijke basisproducten als rijst en maïs en grondstoffen als cacao, koffie en palmolie sterk zal afnemen.
Miljoenen kleine boeren die het voedsel verbouwen dat we consumeren, staan in de frontlinie van deze gevolgen, zeggen experts.
Palmolieleveranciers in Indonesië melden bijvoorbeeld al verliezen als gevolg van een langdurige droogte die verband houdt met El Niño, terwijl in Soedan lang uitgestelde regens het risico op wijdverbreide hongersnood vergroten.
In Midden-Amerika zien Guatemalteekse boeren een scherpe daling van de gewassen die bedoeld zijn voor de binnenlandse voedselconsumptie. De regeringen van El Salvador, Honduras en Panama hebben allemaal El Niño-noodverklaringen afgegeven, net als Bolivia en Peru in Zuid-Amerika.
“Fairtradeproducenten met wie we praten, zien nu al de gevolgen”, vertelde Amanda Archila, CEO van Fairtrade America, aan Mongabay in een video-interview. “Je ziet nu al duidelijke tekenen van een dramatische toename van het aantal kleine boeren met voedselonzekerheid.” De belangrijkste marktgewassen zouden de komende maanden veel zwaarder getroffen kunnen worden.
De huidige El Niño legt een fundamentele zwakte in de mondiale voedselsystemen bloot, aldus Sumit Roy, assistent-algemeen directeur van het palmolieprogramma bij Solidaridad, een internationale NGO. “Klimaatrisico’s zijn geconcentreerd op boerderijniveau, terwijl de middelen om ze te beheren verder stroomafwaarts geconcentreerd blijven”, vertelde Roy aan Mongabay in een video-interview. Als gevolg hiervan worden “kleine boeren geconfronteerd met de grootste lasten, met beperkte toegang tot financiering, middelen of technische ondersteuning.”
“Er is de afgelopen twintig jaar veel gepraat over de risico’s voor de toekomst van cacao, koffie, bananen en andere tropische grondstoffen,” zei Archila. “We zien dat dit in realtime wordt bevestigd.”
‘Extreem verwoestend’
De schade die de kleine boeren waarschijnlijk zullen ondervinden als gevolg van het huidige record El Niño kan grofweg worden geëxtrapoleerd uit gebeurtenissen uit het verleden. De meest recente El Niño van 2023-2024 zorgde bijvoorbeeld voor een langdurige droogte in zuidelijk Afrika, wat een negatieve invloed had op de maïsproductie – een cruciaal gewas dat verband houdt met de voedselzekerheid in de hele regio. Kleine boerenbedrijven worden daar voornamelijk door regen gevoed; toen die regens uitbleven, leidde dit tot massale mislukte oogsten.
In Zambia leidde de droogte van 2023-2024 tot oogstverminderingen van ongeveer 1,76 miljoen ton, waarbij meer dan een miljoen boerenhuishoudens werden getroffen. “Zambia registreerde meer dan 40% mislukte oogsten”, zegt Agrey Wapamesa, consultant bij het International Water Management Institute, een onderzoeksorganisatie.
“De gevolgen van El Niño zijn extreem verwoestend geweest in de regio”, beaamt Hambulo Ngoma, onderzoeker bij het International Maize and Wheat Improvement Center. Hij gelooft dat de El Niño van dit jaar – door de media in de wereld een “super”- en “Godzilla-evenement” genoemd – erger zou kunnen zijn dan die in het verleden. Projecties voor 2027 wijzen al op grootschalige regionale droogte in zuidelijk Afrika.
“Ik wou dat de voorbereiding (voor de huidige El Niño) eigenlijk al lang geleden begon, want als we het hebben over de El Niño van 2023-2024, was het een ramp”, zei Wapamesa tegen Mongabay in een telefonisch interview voor Zambia en andere Zuid-Afrikaanse landen.
Er dreigt ook een bedreiging voor de kleine boeren in Latijns-Amerika. Carlos Isaza, hoofd van het koffieprogramma van Solidaridad in Colombia, herinnert zich de gevolgen van de El Niño van 1997-1998, die tot een daling van de oogstopbrengst met wel 60% leidde. “Dat jaar was economisch en sociaal verschrikkelijk hier in de Colombiaanse koffieregio”, vertelde Isaza aan Mongabay in een video-interview.
De El Niño van 2015-2016 verminderde ook de Colombiaanse koffieoogst met ongeveer 50%, merkte hij op. Uit de onderzoeken van zijn team blijkt dat dit jaar tot nu toe zo’n 20-30% verliezen zijn geleden, terwijl er in de komende maanden nog meer slecht nieuws wordt verwacht.
De mechanismen voor mislukte oogsten zijn duidelijk: hogere temperaturen en droogte als gevolg van de escalerende klimaatverandering, en elke paar jaar geïntensiveerd door natuurlijk voorkomende El Niños, beschadigen zowel de koffieplanten als de bonen, waardoor hun kwaliteit afneemt, terwijl ze ook een proliferatie van ongedierte veroorzaken. “Boeren hebben veel te lijden”, zei Isaza.
Gevolgen voor de gezondheid
Net als in de afgelopen jaren zal de El Niño van 2026-2027 grotere gezondheidsrisico’s voor kleine boeren en hun gezinnen met zich meebrengen, waaronder langere werktijden in gevaarlijke extreme hitte; beperkte toegang tot schoon, drinkbaar water; evenals een toename van infectieziekten.
Byomkesh Talukdar, assistent-professor bij het Department of Global Health van de Florida International University in de VS, waarschuwt dat de El Niño die zich nu ontvouwt, op basis van gebeurtenissen uit het verleden, niet alleen zal leiden tot voedselonzekerheid, maar ook tot blootstelling aan ziekten, waaronder malaria en dengue. “Het zal in het algemeen gevolgen hebben voor de gezondheid van boeren, vooral voor degenen die in tropische landen wonen, en tot op zekere hoogte ook in subtropische landen,” zei Talukdar.
“Overheden moeten de gebeurtenis van dit jaar serieus nemen.” zei Talukdar. “Als regeringen geen onmiddellijke actie ondernemen, zou (deze El Niño) een cascade-effect van opeenvolgende mislukte oogsten kunnen veroorzaken. En dat kan gevolgen hebben voor de gezondheid van boeren, maar ook voor boerengemeenschappen, en ook voor de gezondheid van kinderen.”
Kwetsbare groepen – waaronder door vrouwen geleide huishoudens, mensen met een handicap en armere boerengemeenschappen – behoren tot de zwaarst getroffen groepen, aldus Wapamesa. “Als je kijkt naar hun productieve bezittingen, hun financiën en sociale beschermingsdiensten, werden ze zwaar getroffen”, zei Wapamesa, verwijzend naar de gebeurtenis van 2023-2024 in Zambia.
Klimaatverandering en het extreme weer dat dit met zich meebrengt, leiden tot economische achteruitgang, wat op zijn beurt kan leiden tot meer kinderarbeid en schendingen van de rechten van werknemers. Uit onderzoek van UNICEF is bijvoorbeeld gebleken dat de hittegolven en overstromingen van El Niño in 2024 tot schoolsluitingen leidden, waardoor kinderen kwetsbaar werden voor kinderarbeid.
“Of het nu om palmolie gaat, of het om andere gewassen gaat, als er een klimaatgebeurtenis plaatsvindt, als er extreme gebeurtenissen plaatsvinden, het legt … sociale uitdagingen en problemen bloot,” zei Roy.
Noodzaak van proactieve reacties van de overheid en de landbouwindustrie
Het terugdringen van de schade door El Niño vereist zowel voorbereidingen op de korte termijn om kleine boeren te ondersteunen als aanpassing op de lange termijn in het licht van de escalerende klimaatverandering, zeggen experts.
Ngoma benadrukt de noodzaak om El Niño-systemen voor vroegtijdige waarschuwing te verbeteren, die boeren voorbereiden op dreigende droogte of andere extremen. Hij maakte deel uit van een proefproject dat meer dan een miljoen boeren in zuidelijk Afrika bereikte met een digitale campagne om informatie te verspreiden voorafgaand aan de gebeurtenis van 2023-2024. Dat, zei hij, hielp boeren bij het plannen van welke gewassen ze moesten planten op basis van de verwachte meteorologische omstandigheden.
Nog een belangrijke voorbereiding: landen en transnationale bedrijven kunnen kleine boeren ondersteunen via inspanningen op het gebied van gewasdiversificatie, zowel door hen te helpen alternatieve droogtebestendige gewassen te planten als door alternatieve inkomstenstromen te verkennen en te stimuleren. Ngoma zei dat dit soort hulp gepaard moet gaan met vroege waarschuwingen. Uit zijn onderzoek naar de gevolgen van de El Niño-gewassen in Zambia bleek dat maïs, peulvruchten en oliehoudende zaden zoals soja daar het meest door de droogte werden getroffen en hulp nodig hadden.
Voor sommige basisgewassen – zoals koffie en cacao – kan het toepassen van agroforestry-technieken op langere termijn, zoals het planten van winterharde schaduwbomen, nuttig zijn, zeggen experts. Isaza van Solidaridad merkte op dat schaduwbomen de opbrengstverliezen op koffieboerderijen aanzienlijk verminderen, gebaseerd op onderzoek in Colombia. Op de korte termijn kan het aanbrengen van mulch helpen het bodemvocht op peil te houden, terwijl het gebruik van nuttige bacteriën bananen kan beschermen.
“Investeren in klimaatbestendigheid … (voor) vooral kleine tuinbouwsystemen is erg belangrijk”, aldus Ngoma. Dit omvat investeringen in irrigatiesystemen en regenwateropvang.
Zowel Ngoma als Wapamesa drongen erop aan dat overheden en voedselgrondstoffenbedrijven overstappen van een reactieve reactie naar een anticiperende reactie naarmate de klimaatverandering escaleert en El Niños intensiveert. “Ik denk dat er veel meer moet worden gedaan dan alleen het gebruikelijke gepraat over ‘er komt een El Niño aan en je moet je voorbereiden’”, zei Ngoma. Er is ‘veel meer steun’ nodig.
Die steun moet niet alleen komen tijdens de El Niño-jaren, maar op de lange termijn om kleine boeren te helpen zich voor te bereiden op een evoluerend klimaat, zeggen experts. Boeren begrijpen vaak “hoe ze de bodemgezondheid kunnen verbeteren, hun gewassen kunnen beheren en zich kunnen aanpassen aan veranderende weerpatronen, maar ze hebben niet de middelen om dat te doen”, zegt Archila.
Voorlopig worden “de kosten van het beheersen van deze klimaatcrises volledig gedragen door kleine producenten, met … dat risico (grotendeels onzichtbaar voor) grote bedrijven in consumptiegoederen”, voegde ze eraan toe.
Roy wees op een recent rapport waarin agrifoodbedrijven worden opgeroepen om te investeren in oplossingen zoals regeneratieve en klimaatslimme landbouw om kleine boeren te helpen zich aan te passen aan de klimaatverandering, een inspanning die ook de CO2-uitstoot in de toeleveringsketens van grondstoffen zou verminderen.
“We vragen bedrijven om te investeren in het verminderen van hun Scope Three-emissies (die plaatsvinden in de waardeketen van een bedrijf) en te investeren in de kleine boeren, zodat mitigatiemaatregelen hen bereiken,” zei Roy. “Klimaatfinanciering… bereikt de kleine boeren helemaal niet. Zowel de mitigatiefinanciering als de aanpassingsfinanciering bereiken hen (niet).”
Deskundigen bieden een pragmatische reden voor de urgentie die tot uiting komt in hun pleidooien om op te treden ter ondersteuning van kleine boeren: in een recent opiniestuk in De New York Timeswaarschuwde auteur en journalist David Wallace-Wells dat ons huidige ‘monster El Niño ons … een korte preview zal geven van een hetere en chaotischere wereld’, die waarschijnlijk permanent zal arriveren in 2035. De huidige gebeurtenis, zo schreef hij, ‘zal ook een test bieden van hoe goed voorbereid en aangepast (we zijn voor) die toekomst.’
Bannerafbeelding: Boeren bewerken akkerland in Mozambique. De El Niño van 2015-2016 zorgde voor langdurige droogte in zuidelijk Afrika, waardoor de oogstopbrengsten daalden en de voedselzekerheid voor miljoenen mensen werd aangetast. Naarmate de door klimaatverandering veroorzaakte droogte toeneemt, leiden herhaalde jaarlijkse oogstverliezen tot economische problemen op de lange termijn, met gevolgen voor de geestelijke gezondheid, waaronder depressie en angst, een reeks omstandigheden die hebben geleid tot hogere zelfmoordcijfers onder boeren in zuidelijk Afrika. Afbeelding door Leopoldino Jeronimo/Kepa via Flickr (CC BY-NC 2.0).
Citaat:
Wapamesa, A., Sichalwe, D., en Ukwiremye, C. (2026). Van de droogteramp van 2023/2024 tot de El Nino-paraatheid in 2026/2027: lessen voor het versterken van de veerkracht van kleine boeren in Zambia. doi:10.2139/ssrn.7022138
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
