De Indonesische regering legt nieuwe beperkingen op aan de toegang tot georuimtelijke gegevens, waardoor onderzoekers en activisten zich zorgen maken dat zij de milieuwetenschap en het lobbywerk in een van ’s werelds meest biodiverse landen zal onderdrukken.
Ongeveer een maand lang werden bezoekers van een interactief kaartenplatform dat wordt onderhouden door het Ministerie van Bosbouw begroet met een pop-up met een juridische mededeling waarin wordt gewaarschuwd dat de informatie “alleen-lezen” is en dat iedereen die deze “downloadt” of “extraheert” zonder schriftelijke toestemming van het ministerie “vervolgd zal worden” op grond van de Wet op Elektronische Informatie en Transacties (ITE) uit 2008.
Iedereen die gebruik wil maken van het ooit vrij toegankelijke platform, bekend als SIGAP, moet eerst akkoord gaan met de “algemene voorwaarden” waarin staat dat de relevante artikelen in de ITE-wet “straffen tot 9 jaar gevangenisstraf en/of een boete van maximaal Rp 3 miljard ($170.000) met zich meebrengen”, aldus de kennisgeving.
Op 21 september plaatste het directoraat-generaal Bosbouwplanning van het ministerie een video op Instagram waarin een nieuw aanvraagproces werd geschetst waarbij potentiële gebruikers hun onderzoeksdoelen openbaar moeten maken en ondersteunende documenten moeten indienen.
Doni Prabowo, hoofd bosmonitoring en georuimtelijke informatie van het departement, vertelde Mongabay dat er beperkingen nodig waren omdat georuimtelijke gegevens lange tijd ongecontroleerd waren geweest, waardoor mogelijkheden ontstonden voor manipulatie en illegale handel in de kostbare informatie van het land.
“Wat als iemand de gegevens manipuleert en zegt dat bepaalde gebieden geen beschermd bos zijn (terwijl dat in werkelijkheid wel het geval is)? Dat kan gevaarlijk zijn”, zei Doni aan de telefoon. Hij zei dat hij had gehoord dat de georuimtelijke gegevens van het ministerie te koop werden aangeboden op een online marketingplatform, wat duidde op de kans op illegaal gebruik.
Milieuonderzoekers zeggen dat ze zich zorgen maken dat de nieuwe beperkingen hun vermogen zouden kunnen belemmeren om zaken te volgen zoals de vraag of een mijnbouwbedrijf illegaal bos kapt buiten zijn concessie, of dat een bestemmingsplan invloed heeft op inheemse gebieden. Onderzoekers gebruiken het SIGAP-platform om toegang te krijgen tot overheidsgegevens over ontbossing, brandhaarden, grondwaterstanden en meer, met daarop de bestemmingsaanduidingen van het ministerie, zoals beschermd bosgebied en productiebosgebied.
Lukmanul Hakim, een geografisch informatiesysteem (GIS)-analist bij HAkA, een natuurbeschermings-ngo in de Indonesische provincie Atjeh, zei dat hij het platform gebruikt om het Rawa Singkil Wildlife Reserve te monitoren, een toevluchtsoord voor de ernstig bedreigde Sumatraanse orang-oetan.Pongo abelii) dat duizenden hectares leefgebied heeft verloren door illegale boskap.
“Het verkleint de ruimte voor ons om openbare gegevens te verkrijgen”, vertelde hij aan Mongabay. “We hebben hier nog geen enkele vorm van publieke voorlichting over gehoord.”
Een andere onderzoeker die de ontbossing in Indonesië in kaart brengt, zegt dat het paradoxaal is dat het ministerie probeert te voorkomen dat gebruikers gegevens downloaden en analyseren die het al online publiceert.
“Als er een WebGIS (interactieve kaart) is, kun je een screenshot maken en deze omzetten in een bepaald bestandstype voor digitalisering”, zei de onderzoeker, die om anonimiteit vroeg, daarbij verwijzend naar het vooruitzicht op terugslag van de Indonesische autoriteiten. “Technisch gezien kunnen we de data nog steeds uit de backend halen, maar we maken ons zorgen over de gevolgen in de toekomst.”
Andreas Harsono, een in Jakarta gevestigde onderzoeker voor Human Rights Watch, vertelde Mongabay dat de beperkingen het vermogen van het maatschappelijk middenveld om toezicht te houden op de slinkende regenwouden van Indonesië zouden kunnen verminderen.
“Het is een typisch Indonesische aanpak”, schreef hij in een bericht. “Er staat niet dat je de gegevens niet kunt downloaden, maar dat je een vergunning nodig hebt om overheidsgegevens te downloaden. Het verkrijgen van deze vergunningen duurt meestal erg lang en neemt zo veel tijd in beslag, als ze überhaupt worden goedgekeurd. Het laat zien dat het Ministerie van Bosbouw niet de goede wil heeft om kaarten te verstrekken. Het zal het landbeheer in Indonesië ingewikkelder maken en de kansen op corruptie vergroten.”
Doni ontkende dat het ministerie de milieuwetenschap onderdrukte. “We staan open voor diverse analyses die door welke instelling dan ook worden uitgevoerd. Iedereen heeft zijn eigen gegevensbron en methodologie en daar zijn we het mee eens”, zei hij.
Het ministerie, zei hij, beperkte alleen de toegang tot ruwe georuimtelijke gegevens in shapefile-formaat (.SHP). SIGAP-gebruikers kunnen volgens hem nog steeds zonder voorafgaande toestemming PDF-bestanden downloaden via een knop op het platform.
Shapefiles, zei hij, zouden via het aanvraagproces beschikbaar worden gesteld aan onderzoekers van universiteiten en andere overheidsinstellingen, maar niet aan NGO’s. “Als zij (NGO’s) (hun eigen) analyse van de ruwe gegevens willen doen, moeten ze deze zelf digitaliseren of ons een verzoekbrief sturen, en wij zullen de analyse voor hen doen”, zei hij.
Dankzij de functie voor digitale handtekeningen maakt het shapefile-formaat het over elkaar heen leggen van meerdere kaarten mogelijk met grotere nauwkeurigheid en legitimiteit dan andere formaten. Bestandsformaten zoals JPEG en PDF kunnen handmatig worden gedigitaliseerd, maar het proces is tijdrovend en gevoelig voor onnauwkeurigheid.
Twee juridische experts vertelden Mongabay dat het ministerie te ver ging.
Herlambang Wiratraman, hoogleraar constitutioneel recht aan de Gadjah Mada Universiteit in Yogyakarta, zei dat het publiek recht heeft op toegang tot georuimtelijke gegevens op grond van de Public Information Disclosure Act uit 2008.
Hij citeerde de grondwetswijziging die in 2000 werd aangenomen, na de val van de sterke man president Soeharto, en die stelt: “Ieder mens heeft het recht om te communiceren en informatie te verkrijgen voor de ontwikkeling van zijn persoon en sociale omgeving, en het recht om informatie te zoeken, te verkrijgen, te bezitten, op te slaan, te verwerken en over te dragen via alle beschikbare kanalen.”
“Toegang tot openbare informatie is een mensenrecht”, zei Herlambang. “Open access-kaarten zullen meer publieke participatie creëren, wat meer betekenis zal toevoegen aan de Indonesische democratie.”
Laode Syarif, hoofddocent aan de Hasanuddin University Law School in Makassar, zei dat de ITE-wet het downloaden van georuimtelijke gegevens niet strafbaar stelt, zolang de gebruiker deze niet manipuleert met de bedoeling om te misleiden.
“Als ze de gegevens gebruiken en presenteren zoals ze zijn, dan is er geen probleem mee. Het is een ander geval als ze liegen”, vertelde hij aan Mongabay.
Syarif, die van 2015 tot 2019 plaatsvervangend hoofd was van het Indonesische anticorruptiebureau, de KPK, zei dat georuimtelijke gegevens een essentieel instrument zijn voor de bestrijding van milieucriminaliteit en publiekelijk toegankelijk moeten zijn.
Het ministerie van Bosbouw onder voormalig president Joko Widodo, die in 2024 zijn ambt verliet, was geen onbekende in datagerelateerde controverses: het zette onder andere buitenlandse onderzoekers op de zwarte lijst die de bewering betwistten dat ernstig bedreigde orang-oetans zich terugtrokken; zette een Franse landschapsecoloog, die later werd gedeporteerd, onder druk om een analyse die hij had gepubliceerd over de bosbranden in Indonesië te verwerpen; en vocht het verzoek van een NGO om shapefile-kaarten van bedrijfsgrondconcessies aan tot aan het Hooggerechtshof, dat het ministerie in het ongelijk stelde.
Sommige natuurbeschermers hebben onder de huidige minister, Raja Juli Antoni, die in 2024 aantrad, een verbeterde transparantie opgemerkt in de vorm van frequentere dialogen met natuurbeschermingsgroepen en de publicatie van een langverwacht plan voor het behoud van olifanten. Maar de stap om georuimtelijke gegevens te beperken ‘deed denken aan wat het vorige ministerie deed’, vertelde een onderzoeker aan Mongabay.
Syarif zei dat veel van de successen van de milieuadvocaten afhankelijk zijn van georuimtelijk onderzoek, en dat het bewaken van de zogenaamd openbare gegevens de Indonesische democratie zou kunnen ondermijnen.
“Het is een zeer krachtig instrument. Ons land heeft het nodig”, zei hij. “En met land bedoel ik het land zelf. Niet alleen de overheid, maar vooral het publiek zelf. Zonder hen bestaat een land niet.”
Bannerafbeelding: Een Sumatraanse orang-oetan in Bukit Lawang, Noord-Sumatra. Afbeelding door Peter Steward via Flickr (CC BY-NC 2.0).
Singkil-veenmoeras: de omstreden orang-oetanhoofdstad van de wereld
