Wanneer een ijsplaat een poolfjord blokkeert, ontstaat er een ecosysteem als geen ander: het epishelf-meer. Smeltwater verzamelt zich achter de ijsplaat en drijft boven het dichtere zeewater, waarbij zowel zoetwater- als mariene soorten in verschillende lagen binnen dezelfde waterkolom worden aangetroffen.
Maar het laatst bekende epishelf-meer van Canada, bij Milne Fjord op Ellesmere Island in Nunavut, is verdwenen. Het meer liep in zee leeg nadat het Milne-ijsplateau in 2020 afkalfde, en zal niet meer terugkeren, blijkt uit een recente studie gepubliceerd in Wetenschappelijke rapporten.
Ellesmere Island ligt in het Last Ice Area, een gebied in het Noordpoolgebied waarvan wetenschappers lang dachten dat het zijn zee-ijs langer zou vasthouden dan elders als de planeet opwarmt. De veranderingen bij Milne Fjord zijn een signaal van de versnellende klimaatverandering, met gevolgen voor de hele planeet.
“Wat er in het Noordpoolgebied gebeurt, blijft niet in het Noordpoolgebied”, vertelde co-auteur Derek Mueller, een professor aan de Carleton Universiteit in Ontario, aan Mongabay in een videogesprek.
In het verleden hebben ijsplaten de vele fjorden van Ellesmere afgedamd, met naar schatting 10 tot 17 epishelfmeren langs de noordkust tot in de 20e eeuw. Maar de afgelopen decennia heeft de dramatische opwarming, veroorzaakt door de verbranding van fossiele brandstoffen, deze regio getransformeerd. Eén voor één zijn gigantische ijsplaten gespleten en afgekalfd, waardoor de epishelfmeren konden wegvloeien.
Toen het enorme 65 meter diepe epishelfmeer in het naburige Disraeli Fjord in 2002 droogviel, na het afkalven van de Ward Hunt Ice Shelf, werd het epishelfmeer in Milne Fjord het laatste in zijn soort in het Canadese Noordpoolgebied. Epishelf-meren zijn nog steeds te vinden op Groenland en Antarctica.
Vóór de recente afkalving besloeg het Milne-ijsplateau een oppervlakte van 186 vierkante kilometer (72 vierkante mijl) en was het 85 meter (278 voet) dik – een agglomeratie van zee-ijs bijna tweemaal zo groot als Parijs en tweemaal zo hoog als de Arc de Triomphe.
Andrew Hamilton, co-auteur van de recente studie en onderzoeker aan de Universiteit van Alberta, herinnerde zich zijn eerste aanblik van de ijsplaat in 2008. Stel je de winderige duinen van de Sahara-woestijn voor, zei hij, bevroren en bedekt met sneeuw. In de verte omzoomden steile bergen de fjord, met een gletsjer die in de lengte afsloeg.
“Het geeft me nog steeds tintelingen als ik eraan denk”, vertelde Hamilton in een videogesprek aan Mongabay. “Het zijn gewoon deze enorme golvende golven van bevroren zee-ijs.”
Onderzoekers begonnen in 2011 met het regelmatig monitoren van het epishelf-meer. Ze boorden een gat in de met sneeuw bedekte ijslaag die het meer bedekte (en voorkwamen dat zoet- en zeewater zich vermengden) en installeerden een vaste ligplaats met sensoren om zaken als temperatuur en zoutgehalte op verschillende diepten te meten. Destijds was de zoetwaterlaag 10 m diep. Elke zomer kwamen ze terug om de ligplaats op te halen en de gegevens op te halen.
In juli 2020 kalfde het Milne-ijsplateau af, waardoor bijna de helft van zijn oppervlakte verloren ging. Een vrij zwevend stuk van 64 km2 splitste zich af van de ijsplaat, die zich weer in twee ongelijke stukken splitste.
De breuk vond plaats heel dicht bij een gebied waar onderzoekers regelmatig hun kamp opsloegen, zei Mueller, maar de reisbeperkingen door COVID-19 zorgden ervoor dat ze de veldseizoenen van 2020 en 2021 misten. “Als we daar in die tijd waren geweest, zou er een hele grote paniek zijn geweest”, zei Mueller.
In 2022 reisde het team opnieuw naar Ellesmere Island en downloadde de gegevens van de sensoren. Uit de gegevens bleek dat het zoete water binnen een paar maanden na het afkalven uit het epishelf-meer was afgevoerd en niet werd aangevuld.
Onderzoekers schatten dat het ijsplateau en het epishelfmeer bij Milne Fjord er al ongeveer 4000 jaar lagen.
“Dit is in feite het uitsterven van een werkelijk uniek ecosysteem in Canada… en het zal op geen enkele redelijke menselijke tijdschaal terugkomen”, zei Hamilton.
In 2017 lieten onderzoekers een op afstand bediend voertuig (ROV) zakken in het kanaal waar het water van het meer onder de ijsplaat wegstroomde. Ongeveer 20 meter lager kwamen ze onverwachts op een ijsvlakte terecht. Video opgenomen door de ROV onthulde zeeanemonen, slangsterren en vissen, die allemaal in duisternis onder de ijsplaat overleefden. Hamilton zei dat het waarschijnlijk is dat het epishelfmeer deze verrassende verzameling leven voedde, hetzij door het transport van macrofauna, hetzij door opwelling veroorzaakt door het zoete water dat op diepte de oceaan binnendrong. Ze hadden gehoopt een uitgebreider onderzoek naar het fenomeen te doen, maar die kans is nu verloren.
Uiteindelijk is de opwarming van de atmosfeer en de oceanen van de aarde de oorzaak van het instorten van de ijsplaat, zei Hamilton. Zowel 2019 als 2020 waren zeer warme jaren. Dat leidde ertoe dat grotere hoeveelheden smeltwater zich op de ijsplaat verzamelden en in het meer stroomden, waarbij de stroom water het uitstroomkanaal insneed. Verhoogde oceaantemperaturen leidden ook tot het smelten van de onderkant van de ijsplaat. En in de weken voorafgaand aan het afkalven lag er een grote uitgestrektheid open water vóór de ijsplaat, waardoor de ijsrand kwetsbaar was voor stormende golven.
“De ijsplaat kon het maar zo lang volhouden”, zei Hamilton.
Nu de Milne-ijsplaat kleiner is en het epishelf-meer verdwenen is, zei Hamilton dat hij verdere veranderingen in de fjord verwacht. Op een gegeven moment zal de rest van de ijsplaat waarschijnlijk wegdrijven, en Milne Fjord, de enige die nog over is op Ellesmere die nog steeds bedekt is met eeuwig ijs, zou in de zomer ijsvrij worden.
“Als je de observaties van het uiteenvallen van al deze ijsplaten, het verlies van deze epishelfmeren, de negatieve oppervlaktemassabalans van gletsjers, enzovoort, combineert, komt dit allemaal neer op dezelfde reeks bewijzen voor de snelle klimaatopwarming in de afgelopen twintig jaar”, aldus Hamilton.
De recente studie is een van de meest recente die aantoont dat het Last Ice Area mogelijk kwetsbaarder is voor opwarming dan eerder werd gedacht, zegt Brandon Laforest, hoofdspecialist van WWF Canada op het gebied van het behoud van de Noordpool.
Het Last Ice Area wordt gevoed door oceaancirculatiepatronen die de opbouw van meerjarig zee-ijs bevorderen. Eerder werd verwacht dat het gebied het zee-ijs veel langer zou vasthouden dan elders. Maar nieuwere modellen laten zien dat het Last Ice Area binnen ongeveer veertig jaar seizoensmatig ijsvrij zou kunnen worden, volgens een onderzoek uit 2025, gepubliceerd in Natuurcommunicatie Aarde en milieu.
“Het is geen statisch gebied dat … een uitzondering is op de klimaatverandering”, zegt Laforest, die niet betrokken was bij de recente Wetenschappelijke rapporten studie, vertelde Mongabay in een videogesprek.
Niettemin zal het gebied een toevluchtsoord blijven voor van het ijs afhankelijke dieren in het wild, zoals ijsberen en ringelrobben. Klimaatverandering blijft de overkoepelende bedreiging. Maar het is ook van cruciaal belang om het gebied te beschermen tegen extra druk zoals diepzeemijnbouw, oliewinning en ijsbreken, zei Laforest.
In 2019 300.000 km2 (ongeveer 116.000 mijl2) van het Last Ice Area, inclusief de noordkust van Ellesmere Island, werd formeel beschermd als het Tuvaijuittuk Marine Protected Area (MPA). Tuvaijuittuk, wat in het Inuktuk ‘de plaats waar het ijs nooit smelt’ betekent, werd gezamenlijk opgericht door de Qikiqtani Inuit Association, samen met de territoriale regering van Nunavut en de federale regering van Canada.
“Het gaat erom het laatste ijsgebied een zo onberispelijk mogelijke kans te geven om te blijven bestaan, terwijl we ook gezamenlijk werken aan het reguleren van de klimaatcrisis”, aldus Laforest.
Het noordpoolgebied kan afgelegen aanvoelen, maar veranderingen hier zijn belangrijk. Mueller vergeleek het noordpoolgebied met een ‘planetaire koelkast’: als die systemen kapot gaan, zullen we dat allemaal voelen.
Zowel Hamilton als Mueller zeggen dat ze in relatief korte tijd getuige zijn geweest van dramatische veranderingen, waarbij plaatsen waar ze vele malen overheen zijn gelopen nu ergens in de Noordelijke IJszee drijven.
“Het is behoorlijk triest en behoorlijk verbazingwekkend, de omvang van de verandering”, zei Hamilton. “Het Noordpoolgebied is een heel andere plek dan toen ik daar twintig jaar geleden begon te werken.”
Bannerafbeelding:Ellesmere Island is de thuisbasis van een van de meest noordelijke populaties ijsberen (Ursus maritimus) ter wereld. Afbeelding door Arturo de Frias Marques via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Geen nieuw laagterecord voor het verlies van zee-ijs in de Noordpool in 2025
Wetenschappers wegen gigantisch zeegordijn om ‘Doomsday Glacier’ te beschermen tegen smelten
Citaties:
Bonneau, J., Hamilton, AK, Mueller, D., Laval, BE, Forrest, AL, Crawford, AJ, … Vincent, WF (2026). Regimeverandering in de hoge Arctische fjord duidt op de kwetsbaarheid van het laatste ijsgebied van het Noordpoolgebied. Wetenschappelijke rapporten. doi:10.1038/s41598-026-68201-6
Fol, M., Tremblay, B., Pfirman, S., Newton, R., Howell, S., en Lemieux, J. (2025). Opnieuw bekijken van de projecties van het laatste ijsgebied van een Global Earth System Model met hoge resolutie. Communicatie Aarde en milieu, 6(1). doi:10.1038/s43247-025-02034-5
Laidre, KL, Schweiger, A., Zhang, J., Cohen, B., Steele, M., Ferguson, SH, & Moore, GWK (2026). Opnieuw bekijken van de status van het laatste ijsgebied van de Noordpool als toevluchtsoord voor mariene roofdieren. Ecosfeer, 17(7). doi:10.1002/ecs2.70688
