Een bos kan veel betekenen voor de gemeenschappen die er in en omheen wonen. Het kan dienen als landbouwgrond, apotheek, voedselbron of cultureel centrum. Het bos kan een levensader zijn voor bewoners die ervan afhankelijk zijn om te overleven. Toch kan de toegang tot dat land beperkt worden als het binnen een beschermd gebied ligt.
Dit is een veel voorkomend scenario in veel delen van de wereld, waar gebieden met een hoge ecologische waarde ook de thuisbasis zijn van ecosystemen waarvan lokale gemeenschappen afhankelijk zijn om te overleven. Een groeiend aantal onderzoeken onderstreept de spanningen die kunnen ontstaan wanneer beschermde beschermde gebieden overlappen met gemeenschapsgronden.
Een voorbeeld hiervan is Kisandji, een etnisch divers dorp in het zuidoostelijke deel van de Democratische Republiek Congo, ongeveer 13 kilometer van het Upemba National Park in de provincie Haut-Katanga. De inwoners van Kisandji gebruiken de natuurlijke hulpbronnen in het park voor voedsel, medicijnen en landbouw. Maar sinds 2015 is de toegang tot het park moeilijk geworden voor bewoners als gevolg van nationale inspanningen om stroperij en natuurcriminaliteit te bestrijden.
Het grondgebied van het park is een bron van levensonderhoud geweest voor omliggende gemeenschappen, waaronder in Kisandji, waar ongeveer 85% van de huishoudens voornamelijk afhankelijk is van de landbouw. Zonder elektriciteit, leidingwater of gezondheidszorg zijn de inwoners van Kisandji ook sterk afhankelijk van de natuur voor voedsel, medicijnen en inkomen. Bovendien blijven de bossen in het park, in een landschap dat wordt gevormd door oorlog, ontheemding, armoede, mijnbouw en andere winningsactiviteiten die de bestaansactiviteiten en levens van mensen verstoren, hun belangrijkste bron van levensonderhoud.
Een recente studie gepubliceerd door de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen beoordeelt de relaties tussen lokale gemeenschappen en de natuur waar beschermde gebieden en gemeenschappen naast elkaar bestaan in een regio die wordt gekenmerkt door conflicten en armoede. Het artikel onderzoekt het gebruik van het land door mensen en hun perceptie van omliggende ecosystemen. De bevindingen benadrukken de noodzaak van natuurbeschermingsstrategieën die zowel de ecologische behoeften als de behoeften en prioriteiten van de gemeenschap in evenwicht brengen, vooral in gebieden die worden gevormd door mijnbouw en andere winningseconomieën.
Het onderzoek richtte zich op Kisandji en ontdekte dat het levensonderhoud van de bewoners sterk afhankelijk is van de natuurlijke hulpbronnen in het park, maar dat de toegang tot het park voor de lokale bevolking steeds moeilijker wordt. Het gebied, een hotspot voor biodiversiteit, is ook rijk aan hulpbronnen zoals koper, kobalt en zink, en de aanwezigheid van mijnbouw is verweven met conflicten. “Gewapende groepen richten zich op dorpen in de buurt van gebieden die rijk zijn aan hulpbronnen”, schrijven de auteurs van het onderzoek. “Deze aanvallen ontwrichten het levensonderhoud en het natuurbehoud, waardoor bewoners worden gedwongen te vluchten, vaak zonder enige bezittingen… Conflicten zijn ook een oorzaak van armoede. Aanvallen resulteren vaak in het verlies van landbouwgrond en vee, waardoor de economische problemen verergeren.”
Dit legt een enorme druk op de lokale bevolking. Uit het onderzoek blijkt dat ongeveer 43% van de voedselbronnen van huishoudens afkomstig is uit de landbouw, 34% uit het bos en 23% uit waterlichamen. De bewoners zijn ook sterk afhankelijk van het bos voor medicijnen, waar meer dan 93% van de natuurlijke remedies te vinden zijn. Volgens de studie is “voedselonzekerheid wijdverbreid”, waarbij 94% van de ondervraagden tekorten rapporteert. Daarnaast is het bos verbonden met hun identiteit en verbondenheid, wat aantoont dat het bos voor hen niet alleen een leefgebied is; het is hun levensonderhoud, cultuur en sociale infrastructuur.
Stemmen van bewoners
Sinds 2015 hebben de inwoners van Kasanji echter steeds meer moeite met de toegang tot het bos vanwege de handhaving van de parkgrenzen. Bewoners associëren deze beperkingen voor directe toegang met Upemba National Park. Volgens sommige bewoners die voor het onderzoek zijn geïnterviewd, heeft het park gebieden geannexeerd die bij het dorp horen. “Sommige delen van het dorp worden beschouwd als delen van het park”, zei een van de respondenten. “Het park moet de grenzen van zijn grenzen respecteren, zoals aangegeven op de kaart.”
Een ander zei: “Het park heeft gebieden ingenomen die gereserveerd zijn voor het dorp, in tegenstelling tot de oorspronkelijk geplande kaarten. De rechten en cultuur van de gemeenschap worden niet gerespecteerd of erkend.”
Volgens het onderzoek zeggen veel bewoners dat het park zich heeft uitgebreid tot gebieden die zij als dorpsland beschouwen en dat het de oorspronkelijke grenzen niet respecteert. De onderzoekers van de studie onderzochten echter historische kaarten en concludeerden dat de daadwerkelijke grensveranderingen rond dorpen relatief beperkt lijken te zijn, waardoor het moeilijk is om veranderingen in de toegang toe te schrijven aan de parkgrensveranderingen.
“Jarenlang was het park volledig verlaten”, zei Christine (Tina) Lain, directeur van Upemba National Park, in een interview. “Mensen gingen daarom geloven dat ze konden doen wat ze wilden, waar ze maar wilden. Toen het management terugkeerde en de wet begon te handhaven om het park te beschermen, begonnen gemeenschappen het gevoel te krijgen dat er dingen aan het veranderen waren.
Maar dit betekent niet dat het park groter is geworden.”
Volgens het onderzoek is de reden dat de inwoners van Kisandji hun beperkte landgebruik associëren met het Upemba National Park, dat het park en de bewoners veel van dezelfde hulpbronnen waarderen, zij het om verschillende redenen. De bewoners hebben land, bossen en natuurlijke hulpbronnen nodig voor hun levensonderhoud, maar het park heeft deze ecosystemen nodig voor het behoud van de biodiversiteit, en dit creëert een direct spanningspunt.
De auteurs van het onderzoek schrijven dat bewoners “een gevoel van onrechtvaardigheid” rapporteerden met betrekking tot de toegang tot parken en het beheer van natuurlijke hulpbronnen – iets dat niet beperkt blijft tot Kisandji. “De percepties van de bewoners van Kisandji resoneren met bevindingen uit andere regio’s waar beschermde gebieden kruisen met menselijke nederzettingen. Hun gevoel van onrechtvaardigheid, vooral met betrekking tot toegang, grenzen en voordelen, weerspiegelt hoe waargenomen gelijkheid in natuurbehoud wordt gevormd door de beschikbaarheid van hulpbronnen”, aldus de studie.
Toch suggereren de bevindingen van de auteurs iets anders; ze laten zien dat de meest beslissende beperkingen op de toegang tot land en hulpbronnen van Kasanji vaak voortkomen uit conflicten, mijnbouw en andere winningsactiviteiten. Deze bevindingen suggereren dat het park zojuist het ‘gezicht’ van de beperking is geworden, zelfs als de oorzaken er geen verband mee houden.
Inwoners van Kisandji zijn herhaaldelijk het slachtoffer geworden van ontheemding en verhuizingen als gevolg van aanhoudende gewapende conflicten, mijnbouw en andere vormen van winning. Deze terugkerende verplaatsingen, geworteld in complexe sociale, politieke en ecologische factoren, waaronder oorlog, mijnbouw en andere vormen van winning, hebben bijgedragen aan een aanhoudend gevoel van instabiliteit en wantrouwen bij lokale autoriteiten zoals het parkmanagement, overheidsfunctionarissen en andere politieke actoren in de regio.
Volgens de studie “informeert deze geschiedenis van herhaalde ontheemding hoe inwoners van Kisandji de huidige natuurbehoudsinspanningen in verband met UNP ervaren, die vaak worden gezien als potentiële uitbreidingen van uitsluiting, onzekerheid en verlies uit het verleden.”
Overal in het Upemba National Park veranderen bevolkingsbewegingen waar landbouwgrond zich bevindt. Uit het onderzoek blijkt dat 75% van de landbouwgronden tussen 2018 en 2023 de natuurlijke vegetatie in Kisandji heeft vervangen. Deze veranderingen worden in verband gebracht met de aanpassing van bewoners aan factoren als mijnbouw, gewapende conflicten en migratie, en niet zozeer met doelbewuste vernietiging van het milieu.
“In het geval van Kisandji is een gewapend conflict de meest prominente oorzaak (van herhaalde ontheemding) die nauw verbonden is met het land- en hulpbronnenbeleid, de bevolkingsdynamiek, de voedselonzekerheid en de verergerende armoede”, aldus de studie.
“Het park is nu de enige acteur wiens aanwezigheid duidelijk zichtbaar is in het landschap”, aldus Lain. “Het park is fysiek aanwezig en brengt bepaalde vormen van ontwikkeling met zich mee, gebruikmakend van de beschikbare middelen. Veel van de actoren die betrokken zijn bij de verplaatsing van de gemeenschap zijn veranderd of zijn niet langer in dezelfde vorm aanwezig; gemeenschappen of gemeenschapsleiders zijn bang om hen te confronteren. Als gevolg daarvan laten mensen mijnbouwbedrijven hun gang gaan en staan ze toe dat agro-industriële bedrijven grote stukken land overnemen. Toch is de kans groter dat ze de confrontatie met het park aangaan, waarschijnlijk omdat de instellingen achter het park economisch en politiek zwakker zijn dan deze andere bedrijven.”
De meningen over de voortdurende inspanningen voor natuurbehoud lopen sterk uiteen; Sommige van de ondervraagde bewoners uitten hun frustratie over de beperkingen, sommigen rapporteerden geen verandering in de toegang, terwijl anderen de noodzaak van het beheer van hulpbronnen en de bescherming van wilde dieren erkenden. Uit het onderzoek blijkt dat steun voor natuurbehoud deels afhangt van de vraag of mensen zich erkend, betrokken voelen en in staat zijn in hun levensonderhoud te voorzien.
Gemeenschapsparticipatie als oplossing
Clément Kalombo, een van de onderzoekers van het onderzoek, zei in een interview dat mogelijke oplossingen zijn om natuurbehoud meer participatief, historisch geïnformeerd en lokaal gegrond te maken, op een manier dat gemeenschappen deelnemen aan besluitvorming, grensdiscussies, beheer van natuurlijke hulpbronnen, dialogen tussen het park en bewoners en andere inclusiemaatregelen.
Het parkmanagement heeft ook gewerkt aan programma’s die het levensonderhoud van gemeenschappen versterken om de druk op het parklandschap te verminderen.
“Al enkele jaren ontwikkelen we programma’s voor duurzame ontwikkeling rond het beschermde gebied,” zei Lain. “We hebben aanzienlijk geïnvesteerd in visserijactiviteiten aan het Upemba-meer, hebben landbouwprogramma’s ontwikkeld, we hebben zaden binnengebracht en gedistribueerd, en we hebben ook gemechaniseerde landbouw geïntroduceerd. We hebben ook aanzienlijk geïnvesteerd in AVEC’s, gemeenschapsgerichte spaargroepen. Natuurlijk zijn we nog niet in staat om aan de behoeften van elke gemeenschap te voldoen. Het is belangrijk om te begrijpen dat het park een uitgestrekt gebied bestrijkt, en we hebben onze inspanningen op specifieke locaties moeten concentreren.”
De studie stelt dat participatie alleen niet alles kan oplossen, maar een duurzame oplossing omvat ook vrede en veiligheid – omdat conflicten en onveiligheid zelf de oorzaak zijn van problemen in de regio.
Bannerafbeelding: Kano’s in een inham in Upemba National Park. Afbeelding door Justin Sullivan via Forgotten Parks.
Medewerkers van Upemba National Park vertellen over de aanval waarbij zeven doden vielen
Citaties:
Sidibe, A., Maung, WP, Brockhaus, M., Mutambala, PK, Mwenze, DN, Kabalika, CK, … Wong, GY (2026). Relaties tussen mens en natuur en perceptie van de gemeenschap over natuurbehoud: geval van het dorp Kisandji nabij het Upemba National Park, de Democratische Republiek Congo (DRC). Ambi, 55(12), 3027-3040. doi:10.1007/s13280-026-02410-1
