Vleermuizen hebben lange tijd een sinistere plaats ingenomen in de westerse popcultuur. Sinds Bram Stoker publiceerde Dracula in 1897 werden deze nachtelijke zoogdieren in verband gebracht met vampieren. Buiten de fictie voeden slechts drie van de ongeveer 1.500 bekende vleermuissoorten ter wereld zich met bloed – en slechts één richt zich op zoogdieren zoals vee en ander vee. Zelfs dan staan mensen zelden op het menu.
Vleermuizen vertegenwoordigen de tweede meest diverse groep zoogdieren, na knaagdieren. Ze leveren ook essentiële ecosysteemdiensten, waaronder de bestrijding van insectenplagen, bestuiving en zaadverspreiding; ongeveer een derde van alle soorten voedt zich met fruit of nectar.
Een fruitetende vleermuis won al vroeg in haar carrière Lays Cherobim Parolin. Toen ze op het punt stond af te studeren in de biologie, wilde de wetenschapper met grotere zoogdieren werken, maar sloot zich uiteindelijk aan bij een onderzoeksproject voor vleermuizen. De eerste keer dat ze er een vasthield, toen ze hem uit een mistnet haalde, was ze verslaafd.
“Mensen hebben geen idee dat vleermuizen zaadverspreiders zijn en het potentieel hebben om (natuurlijke) gebieden te herstellen. Ze herinneren zich ze nooit, ze herinneren zich alleen vogels”, zegt Parolin, nu professor aan de Pauselijke Katholieke Universiteit van Paraná (PUC).
De ontmoeting maakte zo’n indruk dat Parolin een tatoeage op haar arm kreeg van de grote fruitetende vleermuis (Artibeus lituratus), een soort die herkenbaar is aan twee bleke strepen op zijn kop. De tatoeage dient als persoonlijk aandenken, maar weerspiegelt ook een decennialange verschuiving in het ecologische denken: vleermuizen kunnen een beslissende rol spelen als een bos opnieuw moet beginnen.
Uit gegevens van Embrapa Forestry blijkt dat plantenetende vleermuizen zaden van meer dan 140 plantensoorten in het Atlantische Woud verspreiden, waarbij ze elke dag tussen de 600 en 25.930 zaden per hectare afzetten, zelfs in gedegradeerde gebieden. Ze voeden zich met fruit in bossen, doorkruisen landbouwgebieden over meerdere kilometers en verspreiden zaden terwijl ze vliegen – in tegenstelling tot de meeste vogels, die zaden alleen verspreiden als ze landen.
Al meer dan twintig jaar onderzoeken onderzoekers hoe ze dat natuurlijke gedrag kunnen benutten om het bosherstel te versnellen. De aanwijzing die ze nodig hadden lag in een aanpassing die vleermuizen al gebruiken om te foerageren: een acuut reukvermogen.
Geuren die aantrekken
Wetende dat vleermuizen fruit op geur volgen, vroegen onderzoekers zich begin jaren 2000 af of ze de geur van rijp fruit konden nabootsen om de dieren naar gebieden te lokken die bestemd waren voor herstel.
Sandra Bos Mikich van Embrapa Forestry en Gledson Vigiano Bianconi van het Federale Instituut van Paraná (IFPR) testten het idee later met experimenten in Paraná’s Vila Rica do Espírito Santo State Park (Pevres). Ze zetten kunstmatig fruit neer, geparfumeerd met etherische olie van pariparoba (Piper gaudichaudianum), een van de favoriete voedingsmiddelen van de vleermuizen. Door de dispensers naar een landbouwveld te verplaatsen, 50 meter (164 voet) van de bosrand, kwamen de dieren naar open terrein.
Het team begon vervolgens de essentiële oliën van favoriete vruchten te analyseren om de actieve ingrediënten te isoleren. Hun bevindingen, gepubliceerd in een ander onderzoek, toonden aan dat bepaalde verbindingen vleermuizen helpen voedsel te vinden, terwijl andere aangeven dat fruit rijp is. Pariparoba alleen al geeft 95 verschillende verbindingen vrij, die van samenstelling veranderen afhankelijk van de rijpheid van het fruit en het tijdstip van de dag waarop het wordt geoogst.
Het doel was om synthetische alternatieven te identificeren. Het rechtstreeks extraheren van etherische oliën uit wilde planten zou duur en ecologisch schadelijk zijn. “Dat zou vanuit milieuoogpunt slecht zijn,” zei Mikich. “Omdat het een uitgebreide oogst van fruit met zich mee zou brengen. Bijgevolg zou ik voedsel wegnemen van degenen die daar zijn (de wilde dieren) en de zaadverspreiding van deze planten in gevaar brengen.”
Om dit probleem te omzeilen, hebben de onderzoekers natuurlijke essenties gefractioneerd om te testen welke componenten de sterkste gedragsreacties teweegbrachten. “We hebben een aantal synthetische verbindingen geselecteerd die erin slagen vleermuizen aan te trekken, zelfs zonder ‘de rest’ van de olie,” zei Mikich.
Het team concentreerde zich op verbindingen gevonden in de vruchten van Ficus, Pijper En Solanumdrie plantengeslachten die het grootste deel van het dieet uitmaken van de belangrijkste plantenetende vleermuizen die worden bestudeerd. “Het zijn verbindingen die gemakkelijk te verkrijgen zijn, omdat de farmaceutische industrie ze al synthetisch produceert, zonder ze rechtstreeks uit fruit te hoeven halen”, aldus Parolin.
De volgende stap is het reproduceren van de geuren die vleermuizen al in de natuur herkennen en deze naar plekken te brengen waar bossen moeten regenereren. “Ik kan deze geuren precies daar plaatsen waar ik wil dat de zaadaankomst toeneemt”, legt Mikich uit.
Gerelateerd onderzoek door het team suggereert dat de methode buiten Brazilië kan worden aangepast. “Aangezien plantenetende vleermuizen over de hele wereld geur gebruiken om hun voedsel te zoeken en te selecteren, heeft dit instrument het potentieel om mondiaal te zijn, afhankelijk van de aanwezigheid van fruitetende soorten,” zei Parolin.
Van chemie tot restauratie
Vruchtetende vleermuizen zoals de grote fruitetende vleermuis, Seba’s kortstaartvleermuis (Carollia perspicillata) en de kleine geelschoudervleermuis (Sturnira lelie) verteren maaltijden snel, in ongeveer 30 minuten, en variëren sterk tussen dagverblijfplaatsen en foerageergebieden. Onderweg dragen ze zaden ver van de ouderbomen.
Eén enkele vleermuis kan in één nacht zijn eigen regen van honderden zaden produceren.
Dankzij die mobiliteit kunnen de dieren gefragmenteerde landelijke mozaïeken doorkruisen. Uit onderzoek naar markherovering en radiotelemetrie blijkt dat vleermuizen zich regelmatig verplaatsen tussen bosfragmenten, akkers, boomgaarden en oevercorridors.
“Gedurende dit onderzoek hebben we meer dan 1.800 individuen van twee soorten gemarkeerd, A. lituratus En C. perspicillataen 32 vleermuizen gevolgd die waren uitgerust met zenders via radiotelemetrie, “zei Bianconi. “Misschien was de belangrijkste bijdrage van deze studie het aantonen dat, hoewel de landbouwmatrix uitdagingen en risico’s met zich meebrengt voor vleermuizen, het hun bewegingen tussen bosfragmenten niet verhindert.”
Veldtesten in open gebieden in de buurt van bosgebieden brachten een ander gedragskenmerk aan het licht: vleermuizen vliegen in verkennende cirkels rond het punt waar de geur vrijkomt. Dit gedrag kan wel vier minuten duren, een periode die wetenschappers voldoende achten om de dieren duizenden zaden van verschillende soorten te laten verspreiden.
Uit het experiment bleek dat 73,3% van de zaden die op de attractiepunten werden gevonden, tot pioniersoorten behoorden, een term die deskundigen gebruiken voor planten die zich in open en gedegradeerde gebieden kunnen vestigen en daarmee de grond kunnen voorbereiden voor de groei van andere soorten.
Die combinatie van breed gedragen gedrag en geurgevoeligheid ondersteunt de inspanningen om vleermuizen als herbebossingspartners te gebruiken.
“Ik zie deze technologie als een complementair instrument voor conventionele hersteltechnieken. In veel scenario’s kan het de kosten verlagen en de diversiteit vergroten van soorten die op natuurlijke wijze in aangetaste gebieden terechtkomen”, aldus Bianconi. “Vandaag de dag is de belangrijkste uitdaging om er een operationeel herstelprotocol van te maken dat op een gestandaardiseerde manier kan worden toegepast in verschillende ecosystemen.”
Dierlijke bondgenoten, geen vervangers
“Vleermuizen spelen een belangrijke rol: ze nemen deel aan verschillende fundamentele ecologische processen”, zegt Pedro Brancalion, specialist in bosherstel en professor aan de Universiteit van São Paulo (USP). “Ze verspreiden vaak zaden van soorten die niet zijn geplant. En dat is belangrijk.”
Deskundigen wijzen echter op een uitdaging: de zaadverspreidingsactiviteiten van vleermuizen kunnen ook ongewenste planten verspreiden.
Brancalion citeerde de tropische amandel (Terminalia catappa), een geïntroduceerde boom, als voorbeeld. “Het maakt vleermuizen niet uit of ze exotisch, inheems, invasief of bedreigd zijn. Ze willen zich voeden”, zei hij.
Wetenschappers erkennen dat vleermuizen inderdaad kunnen bijdragen aan het herstel van bossen, maar ze zijn geen technologie die de dynamiek van het bos zelf kan vervangen. Onderzoekers zeggen dat chemische lokstoffen de aanwezigheid van zaadverspreiders kunnen vergroten, op voorwaarde dat de dieren zich al door het gebied verplaatsen en toegang hebben tot bosfragmenten die als leefgebied dienen.
Ondertussen werken experts ook aan het uitbreiden van de kennis van verschillende vleermuissoorten in een poging hun complexiteit beter te begrijpen.
“Pas in de afgelopen 10 of 15 jaar begon men de dierlijke kant van het verhaal in overweging te nemen. Je hebt de dieren nodig: zaadverspreiders, bestuivers en andere die zorgen voor natuurlijke biologische controle en afbraak”, zegt Marco Mello, een professor aan de Universiteit van São Paulo die de interacties tussen vleermuizen en planten bestudeert.
Mello onderhoudt NeoBat, een open database waarin gepubliceerd onderzoek naar ecologische interacties tussen vleermuizen en planten wordt verzameld. Het project verzamelt gegevens van peer-reviewed artikelen, boeken, proefschriften, scripties en technische rapporten.
Mello merkte op welke ecosysteemdiensten vleermuizen leveren en zei dat negatieve culturele associaties met de dieren niet universeel zijn. “Als we denken aan inheemse culturen hier in Zuid-Amerika en Midden-Amerika, was het beeld anders. In de Maya-cultuur, in Midden- (en Noord-) Amerika waren vleermuizen bijvoorbeeld goden, goden van de vruchtbaarheid”, zei hij.
Bannerafbeelding: Een geweldige fruitetende vleermuis (Artibeus lituratus). Afbeelding met dank aan Gledson Vigiano Bianconi.
Dit verhaal werd voor het eerst gepubliceerd in het Portugees hier op 15 oktober 2026.
De aantasting van het natuurlijke landschap in Brazilië veroorzaakt de opbouw van giftige metalen bij vleermuizen
Nieuw onderzoek wijst erop dat privéland de sleutel is tot herstel van de Atlantische bossen
Citaties:
Bianconi, GV, Suckow, UMS, Cruz-Neto, AP, & Mikich, SB (2012). Gebruik van essentiële oliën van fruit om bosregeneratie door vleermuizen te ondersteunen. Restauratie Ecologie, 20(2), 211–217. doi:10.1111/j.1526-100X.2010.00751.x
de Brito-Machado, D., Felisberto, JS, Queiroz, GA de, Guimarães, EF, Ramos, YJ, & Moreira, D. de L. (2024). Van bladeren tot voortplantingsorganen: Chemodiversiteit en chemofenetica van etherische oliën als belangrijke hulpmiddelen om te evalueren Piper mollicum Kunth Chemische Ecologie Relevantie in de Neotropen. Planten, 13(17), 2497. doi:10.3390/planten13172497
Mikich, SB, en Bianconi, GV (2011). Mogelijkheid tot het terugkrijgen van beschadigde gebieden. Pesquisa Florestal Brasileira, 31(65), 155–164. doi:10.4336/2012.pfb.51.155
Parolin, LC, Lacher, TE, Bianconi, GV, & Mikich, SB (2021). Fruitetende vleermuizen als facilitators van natuurlijke regeneratie in aangetaste habitats: een potentieel mondiaal instrument. Acta Oelogica, 111103748. doi:10.1016/j.actao.2021.103748
Teixeira, SD, Santos, TG, Hendges, APPK, & Maia, BHNS (2025). Circadiane analyse van vluchtige organische stoffen uit Piper gaudichaudianum Kunth Fruits en hun potentiële rol bij het aantrekken Carollia perspicillata Vleermuizen. ACS-Omega, 10(2), 2130. doi:10.1021/acsomega.4c08768
