Vier jaar geleden benaderden ouderlingen uit verschillende gemeenschappen in de zuidoostelijke hooglanden van Angola milieuantropoloog Kerllen Costa en zeiden dat ze een toestroom van mensen van buiten de hooglanden hadden opgemerkt die daarheen kwamen om op bushmeat te jagen zonder toestemming van lokale leiders. Soms rekruteerden de buitenstaanders de lokale bevolking om namens hen te jagen.
Deze jachtpartijen negeerden de lokale jachtregels, vertelden de oudsten aan Costa. Ze volgden niet de voorschriften van de traditionele leiders over waar en wanneer ze moesten jagen, hoeveel dieren ze moesten doden of hoeveel van hun buit ze met de dorpelingen moesten delen.
“Ze vroegen om hulp om de traditionele manieren te versterken”, zegt Costa, directeur van het National Geographic Okavango Wilderness Project (NGOWP) in Angola en medeoprichter van Fundação Lisima, een natuurbeschermingsgroep.
Maandenlange discussies volgden, en aan het einde daarvan nomineerde elk dorp in het landschap één Wachter. Het is hun taak om de bossen te bewaken, populaire jachtpaden in de gaten te houden en ervoor te zorgen dat de dieren worden bejaagd in overeenstemming met de traditionele regels.
“Ze hebben het concept dat elke persoon in het landschap een toeschouwer is”, zei Costa. “De boer, de visser, de imker – ze kijken altijd naar wat er gebeurt, of het nu gaat om wat een persoon doet of om een verandering in het ecosysteem.”
Het landschap waar ze over waken is de Lisima Lya Mwono, oftewel ‘de bron van het leven’. Het is de naam die de lokale Luchaze-bevolking geeft aan de watertoren van Angola, die meer dan 150.000 vierkante kilometer (58.000 vierkante mijl) miombobossen omvat, afgewisseld met meren, wetlands en veengebieden.
Lisima is de bron van verschillende grote riviersystemen, waaronder de rivieren die uitmonden in de Okavangodelta in Botswana, en de Zambezi-rivier, de vierde langste rivier van Afrika die water levert aan miljoenen mensen in verschillende landen in de regio. Cameravallen die door de Watchers zijn bewaakt, hebben de wilde dieren van Lisima gedocumenteerd, waaronder de roan-antilope (Hippotragus-equinus), gewone duiker (Sylvicapra grimmia) en de moerassige sitatunga (Tragelaphus spekii), maar ook roofdieren zoals leeuwen (Panthera leo), luipaarden (Panthera pardus), cheeta’s (Acinonyx jubatus) en wilde honden (Lycaon pictus).
De rekrutering van de Watchers is in lijn met een aanpak die Costa de afgelopen tien jaar heeft gevolgd: het documenteren van tradities en het vervolgens gebruiken van die tradities om natuurbehoudsprogramma’s te creëren. “Dit probeert in feite de wereld te laten zien dat de bossen van Lisima net zo ongerept zijn als ze zijn vanwege de manier waarop de mensen leven en de tradities die ze hebben en de dingen waarin ze geloven.”
Lisima’s Watchers gebruiken smartphones om de coördinaten van jachtkampen vast te leggen; maak foto’s om de toestand van de bronmeren en de bossen eromheen te documenteren; illegale jacht (via audioberichten in hun eigen taal) melden aan hun leiders in hun dorpen om te voorkomen dat illegaal gejaagd bushmeat het gebied verlaat; en rapporteer waarom, waar en wanneer er branden worden aangestoken, en of ze branden in ecologisch kwetsbare gebieden.
Vuur ‘speelt een ecologische en sociale rol’
De gemeenschappen in Lisima zijn ‘mede-geëvolueerd’ met vuur, zegt Luisa Escobar-Alvarado, een milieuwetenschapper die het historische en huidige gebruik van vuur door gemeenschappen in de provincie Moxico, onderdeel van de Lisima Lya Mwono, bestudeert en werkt aan de ontwikkeling van op wetenschap gebaseerde benaderingen van bosbehoud daar.
Niet alleen zijn er veel aan vuur aangepaste plantensoorten in het Miombo-bos, zoals de mukula-boom (Pterocarpus angolensis) en het slijmvlies (Erythrophleum africanum), maar lokale gemeenschappen gebruiken vuur als middel voor hun levensonderhoud, waaronder onder meer landbouw, jacht en grasvernieuwing, zegt ze.
Maar ze voegt eraan toe: “Hoewel het een ecologische en sociale rol speelt in Lisima, kan het ook destructief zijn en ongelukken en schade aan mens en milieu veroorzaken.”
Escobar-Alvarado, die ook onderzoeksadviseur is voor de NGOWP, werkt samen met collega’s aan de ontwikkeling van een brandbeheersplan voor Lisima, waarbij rekening wordt gehouden met bestaande brandpraktijken en wordt vastgesteld hoe brand kan worden beheerd op manieren die zowel het levensonderhoud van mensen als het milieu ondersteunen.
“Ik zou niet zeggen dat brand een ernstige bedreiging vormt in dit landschap”, zei ze. “De echte dreiging zou een uitbreiding van de landbouwontwikkeling of de houtoogst zijn, waarvan ik verwacht dat deze van externe actoren komt en die vuur prominenter zou kunnen maken.”
Dat is iets wat Costa ook stoort.
Meer dan 50.000 km2 van het Lisima-landschap in de provincie Moxico is onlangs door de Ramsar-conventie, een internationaal verdrag om wetlands te beschermen, aangewezen als wetland van internationaal belang, maar het gebied en de omliggende gebieden ontberen nog steeds formele bescherming onder de Angolese wet.
Costa zegt dat hoewel de jacht, de bijenteelt en (in de oostelijke delen) de visserij belangrijke bronnen van levensonderhoud zijn voor de gemeenschappen die in de hooglanden leven, de verschuivende landbouw – waarbij boeren om de paar jaar nieuw land vrijmaken – zich snel zou kunnen uitbreiden. Als er geen haalbare alternatieve middelen van bestaan worden gevonden, kan dit de natuurbehoudsinspanningen en de langgewortelde traditie van lokaal rentmeesterschap ondermijnen.
“Er moet een sterke impuls komen om systemen voor het levensonderhoud te creëren die de gemeenschappen zelf zullen beheren”, zei hij.
“Er moet een mooie samensmelting zijn tussen wat we doen, wat de overheidsprogramma’s zijn en hoe mensen het concept absorberen dat zij de echte bewakers en de echte wachters (van het landschap) zijn.”
Waarnemers hebben diepgaande kennis
Er zijn momenteel 75 Watchers, hoewel Costa zegt dat het plan is om dat aantal uit te breiden tot 100. Als voorbeeld van hoe hun werk wordt geleid door hun eigen diepgaande ecologische kennis, bespreekt Costa een van de Watchers, de ervaren jager António Luhoke. Luhoke kan zeven verschillende soorten bos identificeren binnen het miombo-bioom, waar de meeste in het Westen geschoolde wetenschappers er maar één zouden zien.
“Hij legde uit: ‘Zie je, deze is schaarser; er is meer grasland, minder bomen; deze heeft wat meer bomen, minder grasland; deze staat vol met bomen en mos. Deze heeft geen mos en veel bomen'”, herinnert Costa zich.
“De lokale bevolking heeft verschillende namen voor elk soort bos, wat aantoont dat er veel meer complexiteit is dan wat we wetenschappelijk aannemen.”
Tiago de Valladares Pacheco is de in Nairobi gevestigde Afrikaanse bosbouwdirecteur van The Nature Conservancy, een non-profitorganisatie op milieugebied, die de Angolese overheid helpt bij het ontwikkelen van duurzame beheerpraktijken voor miombobossen in het zuidoosten van Angola.
Pacheco zei dat het inzetten van lokale jagers om de bossen van Lisima te bewaken vergelijkbaar is met de aanpak die TNC in Zambia promoot, in de zogenaamde Game Management Areas die ofwel bufferzones zijn rond de nationale parken van dat land, ofwel deel uitmaken van kritische wildlife corridors ertussen.
“Als TNC hebben we geprobeerd precies naar dit soort gemeenschapsgerichte benaderingen voor wildbeheer en beheer van natuurhabitats te kijken,” zei hij.
“Deze gemeenschapsgerichte aanpak met jachtverenigingen of met jachtgroepen is een redelijke en effectieve manier om de rol te versterken die gemeenschappen kunnen spelen als beheerders en bewakers.”
Bannerafbeelding: Een van de Wachters, of Tunyiungi va Lisima, die een dug-out bestuurt op een van de zoetwatermeren in de regio, waarvan de lokale traditie de meren als heilig beschouwt. Afbeelding met dank aan Kostadin Luchansky/AIB/NGOWP.
Citaties:
Escobar-Alvarado, LF, Fontana, LB, Fisher, JA, Kaula, E., António, TE, en Dexter, KG (2025). Oorlogsbranden: hoe burgeroorlog vuurregimes in Oost-Angola heeft gevormd. ECOLOGIE & MAATSCHAPPIJ30(4), 1-44. doi:10.5751/ES-16658-300444
Escobar-Alvarado, LF, Fontana, LB, António, TEM, & Vannucci, A. (2026). Uitvoeren van brandbeheer: co-creëren van een geïntegreerd brandbeheerplan via wetgevend theater in Oost-Angola. Vuur9(9), 366. doi:10.3390/fire9090366
Nieuwe studie dringt aan op bescherming van een van Afrika’s ‘minst begrepen schatten’
Alle natuurbehoud is lokaal: interview met de Angolese natuurbeschermer Kerllen Costa
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
