De rol van fossiele brandstoffen in de energietransitie van Afrika wordt betwist nu de VN-klimaatconferentie wordt afgesloten

Terwijl de 2026-editie van de jaarlijkse VN-klimaatconferentie op 20 november in Antalya, Türkiye, haar conclusie bereikt, pleiten Afrikaanse regeringen voor meer financiële en technische steun om op de klimaatverandering te reageren. Topprioriteiten zijn onder meer meer geld voor de bescherming van bossen en andere landschappen, financiering om kwetsbare gemeenschappen en economieën te helpen zich aan te passen aan een veranderd klimaat, en financiële steun voor een rechtvaardige energietransitie voor de economieën die fossiele brandstoffen produceren en consumeren op het continent.

Toegang tot energie en welke rol er overblijft voor fossiele brandstoffen zijn omstreden onderwerpen, waarbij veel Afrikaanse regeringen van plan zijn blijvend afhankelijk te blijven van steenkool, diesel en aardgas voor transport, industrie en elektriciteitsopwekking.

Jane Mbabazi Byaruhanga, verantwoordelijk voor milieu- en sociale zaken bij de Oegandese Petroleum Authority, is een van de duizenden die de top bijwonen. Afrikaanse huishoudens, scholen, gezondheidscentra en bedrijven hebben geen toegang tot betaalbare, betrouwbare energie, vertelde ze Mongabay in een telefonisch interview vanuit Antalya. Volgens overheidsgegevens hadden twee op de vijf Oegandezen in 2025 geen toegang tot elektriciteit uit het nationale elektriciteitsnet; op het platteland was de toegang 43% van de bevolking.

Deze situatie wordt over het hele continent weerspiegeld: het Internationale Energieagentschap schat dat bijna 600 miljoen van de 1,5 miljard inwoners van het continent geen toegang hebben tot elektriciteit. “Afrika heeft om te beginnen betrouwbare en betaalbare energie nodig om hun ontwikkeling te bevorderen, en we moeten er altijd naar streven dat het continent energie heeft die op verantwoorde wijze wordt geproduceerd en ook wordt gebruikt”, zei ze.

Byaruhanga zei dat, ondanks de grote sociale en ecologische schade die wordt veroorzaakt door de winning en verbranding van olie of steenkool in plaatsen als Nigeria of Zuid-Afrika, de ontwikkeling van Oeganda’s olie- en gasvoorraden meer voordelen dan risico’s biedt. “Ik zou graag willen dat je de andere kant van de medaille bekijkt, door te zeggen dat als we onze olie- en gasbronnen daadwerkelijk ontwikkelen, dit ons zal helpen een traject en inkomsten te hebben om de (energie)transitie sneller te bereiken”, zei ze.

In navolging van een argument van enkele Afrikaanse leiders zei ze dat fossiele brandstoffen het potentieel hebben om de creatie van banen, vaardigheden en industrialisatie te ondersteunen, en om de openbare diensten op het continent uit te breiden.

Het Oegandese Energietransitieplan streeft ernaar om tegen 2030 universele toegang tot elektriciteit te bereiken en het gebruik van vaste biomassa – brandhout en houtskool, die momenteel bijna 90% van het energieverbruik uitmaken – tegen 2050 volledig te elimineren. Het plan voorziet dat elektriciteit over 25 jaar 56% van de energiemix zal uitmaken, inclusief opwekking uit zonne-energie, geothermische energie en waterkracht. Het zegt dat vloeibaar petroleumgas (LPG) uit de groeiende oliesector van het land, naast geïmporteerde LPG uit Tanzania, in eerste instantie zou voldoen aan de vraag naar kook- en energievoorziening voor de zware industrie – een “transitiebrandstof” naar een toekomstige verschuiving naar hernieuwbare energiebronnen, zegt ze.

Oeganda zal binnenkort formeel de Oost-Afrikaanse pijpleiding voor ruwe olie openen, die op zijn hoogtepunt 190.000 vaten olie per dag zal exporteren uit de velden Tilenga en Kingfisher aan het Albertmeer, dat zich uitstrekt over de westelijke grens van Oeganda.

Byaruhanga vertelde Mongabay dat de weg naar schone, hernieuwbare energie voor een land als het hare niet hetzelfde kan zijn als voor een EU-lid of China. ‘We kunnen niet in hetzelfde tempo bewegen’, zei ze. “Omdat één schoenmaat niet overal past, gezien onze economische situatie, gezien onze achtergrond, gezien onze toegang tot energie.”

Yegeshni Moodley is een campagnevoerder voor klimaat- en energierechtvaardigheid uit Zuid-Afrika, een land met een heel ander energie- en economisch profiel dan Oeganda. Ze was het ermee eens dat de toegang tot betrouwbare en betaalbare energie op het hele continent een brandende vraag blijft. “Verschillende urenlange stroomuitval, keuzes tussen voedsel en elektriciteit, zijn de gewone en dagelijkse ervaring van Afrikanen”, zei ze in een e-mailinterview met Mongabay, terwijl ze de klimaattop in Türkiye, ook wel Turkije genoemd, bijwoonde.

“Hierdoor is een cultuur van schaarste en een laag verbruik van hulpbronnen ontstaan, maar wij beschouwen energie als een katalytische hulpbron die de levenskwaliteit, de levensverwachting en de economische output zou kunnen verbeteren”, zei ze. “Het heeft het potentieel om onze bevolking dramatisch te veranderen naar nieuwe manieren van leven.”

Moodley zei dat toegang tot voldoende energie betekent dat mensen minder tijd kunnen besteden aan het veiligstellen van energiebronnen, zoals het verzamelen van brandhout.

“Het betekent ook een betrouwbare levering die dag en nacht kan worden gebruikt, zonder buitensporige uitgaven aan batterijback-ups”, zei ze. “Voor het bedrijfsleven is dit een dramatische verschuiving omdat de operaties ononderbroken kunnen doorgaan. Dit is vooral van cruciaal belang in de gezondheidszorgsector, waar we hebben gezien hoe chirurgische ingrepen bij kaarslicht werden uitgevoerd, essentiële operaties werden uitgesteld, achterstanden bij de bevalling en toegenomen veiligheidsproblemen voor kliniekpersoneel in het donker.”

Maar ze zei dat ze afwijst dat fossiele brandstoffen een rol zouden moeten spelen bij het uitbreiden van de toegang tot energie en wees op het gevaar van tijdelijk of tactisch gebruik van fossiele brandstoffen in een wereld die zeker de grens van 1,5 graad opwarming van de aarde zal overschrijden als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen in de atmosfeer. “Het voortdurende gebruik van fossiele brandstoffen doet onze ambitie voor een leefbare wereld en een klimaat waarin we kunnen overleven en gedijen ontsporen”, aldus Moodley.

De olieterminal van Djeno, beheerd door Total Energies. Het affakkelproces is binnenin duidelijk zichtbaar, evenals de vervuiling die vrijkomt in de atmosfeer. Afbeelding door Elodie Toto voor Mongabay.

Moodley is hoofd van het programma voor klimaat- en energierechtvaardigheid voor het aan Friends of the Earth gelieerde groundWork, een van de drie niet-gouvernementele organisaties die een rechtszaak hebben aangespannen tegen de goedkeuring door de Zuid-Afrikaanse regering van een project voor vloeibaar aardgas in de provincie KwaZulu-Natal.

In een persbericht van 17 november zeggen groundWork, de South Durban Community Environmental Alliance (SDCEA) en non-profitorganisatie The Green Connection dat de milieubeoordeling van het LNG Hub Project in Richards Bay, een gepland LNG-project in de stad aan de Mhlatuze-rivier, 99% van de broeikasgasemissies negeert die verband houden met de winning, verzending, transport en uiteindelijke verbranding van geïmporteerd gas volgens de eerdere verslagen van het project, wat in strijd is met de Zuid-Afrikaanse milieuwetgeving en de grondwet.

“Dat betekent dat ze de uitstoot van broeikasgassen negeerden waar het gas vandaan kwam, zoals Nigeria en de Verenigde Staten, en ze negeerden ook de klimaatimpact van de manier waarop gas wordt gebruikt bij de elektriciteitsproductie”, zegt Jonty Cogger, advocaat op het gebied van klimaatrechtvaardigheid bij het Center for Environmental Rights (CER), dat de drie organisaties in de rechtbank vertegenwoordigt.

Cogger vertelde Mongabay dat het gemakkelijk te begrijpen is wat de aantrekkingskracht is van het voortdurende gebruik van fossiele brandstoffen voor Afrikaanse regeringen en bedrijfsleiders, met de belofte van deviezeninkomsten, energiezekerheid en de bouw van bekende opwekkings- en transmissie-infrastructuur. Maar hij zei dat dit pad in heel Afrika en daarbuiten tot nu toe ongelijke voordelen heeft opgeleverd.

“Een groot deel van de bevolking leeft nog steeds in armoede en heeft geen betrouwbare elektriciteit”, zei hij. “Het lijkt er ook op dat olie- en aardgasreserves vooral ten goede komen aan de staat en de beperkte elites.”

Het risico bestaat dat het vertrouwen op olie en gas investeringen, de vraag naar en de aanleg van infrastructuur voor andere energiebronnen kan verdringen, voegde hij eraan toe. Recente gebeurtenissen, waaronder de Russische invasie van Oekraïne of de gezamenlijke Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran, illustreren ook hoe de afhankelijkheid van mondiaal verhandelde fossiele brandstoffen Afrikaanse economieën kan blootstellen aan volatiele prijzen.

“Het risico bestaat nog steeds dat wat dan ook, elke verbranding van fossiele brandstoffen, koolstof- en broeikasgasemissies veroorzaakt,” voegde hij eraan toe. “Maar helaas kent de planeet geen grenzen. Dus hoe meer je verbrandt, hoe erger het zal zijn, waar ter wereld je ook bent.”

Hij zei dat de plannen van Zuid-Afrika om aardgas of andere fossiele brandstoffen op te nemen in zijn toekomstige energiemix, of de Oost-Afrikaanse pijplijn in Oeganda, de kracht van de argumenten van de Afrikagroep op de klimaattop ondermijnen.

“Als ik iets in mijn achtertuin doe dat schade aan uw eigendommen veroorzaakt, dan ben ik ook een morele plicht jegens u verschuldigd”, zei hij tegen Mongabay. “En dus denk ik dat de beste manier om de klimaatcrisis te begrijpen is dat wat er ook gebeurt in de wereld, waar dan ook, we allemaal als broeders en zusters verbonden zijn in dit aanstaande proces.”

Een protest van de Sukumani Environmental Justice-groep bij een kolenmijn in Dannhauser, Zuid-Afrika, in november 2023.

Tijdens zijn toespraak op de klimaattop in Antalya op 12 november zei VN-secretaris-generaal António Guterres dat de afgelopen vier jaar de warmste jaren ooit zijn geweest.

“Fossiele brandstoffen moeten de weg van de dinosauriërs volgen”, zei hij. “Maar dat zal niet vanzelf gebeuren. De dinosauriërs hadden geen lobby, maar fossiele brandstoffen wel. En hun strategie is simpel. Verdraai de wetenschap, stel het beleid uit, stel de actie uit, stel de verantwoording uit.”

Guterres zei dat de negen grootste oliemaatschappijen ter wereld in het derde kwartaal van 2026 95 miljard dollar aan winst hebben gemaakt, terwijl het verlies- en schadefonds van het VN-Klimaatverdrag bedoeld was om hulp te bieden aan gemeenschappen die schade hebben geleden door de stijgende zeespiegel, hittegolven en andere onvermijdelijke risico’s van klimaatverandering. ontving slechts ongeveer $ 600 miljoen.

Het uitbreiden van de toegang tot elektriciteit voor alle Afrikanen zou volgens het Internationaal Energieagentschap een investering van 25 miljard dollar per jaar vergen – ongeveer 1% van de huidige mondiale energie-investeringen.

Guterres zei dat de ontwikkelingseconomieën als geheel minder dan 20% van de mondiale investeringen in schone energie ontvangen en dat de meeste van hen zwaar betalen om te lenen. “Als ze geen toegang hebben tot betaalbare schone energie, zullen fossiele brandstoffen het gat opvullen en de uitstoot tientallen jaren vasthouden”, zei hij.

“Het is tijd voor regeringen om deze meevallers te belasten en deze te gebruiken om kwetsbare landen te helpen herstellen. De vervuilers moeten betalen.”

Bannerafbeelding: Zonnepanelen laden de batterijen op terwijl een man een traditionele vissersboot repareert nabij het Tanganyikameer in Kigoma, Tanzania. Afbeelding © FAO/Luis Tato.

Wat betekent de rechtvaardige energietransitie voor Afrika?

Is aardgas de oplossing voor de energiebehoeften van Afrika? Nieuw onderzoek zegt nee.

De oliepijplijn van Total krijgt ondanks geheime voorwaarden groen licht van Oegandese parlementsleden