Inheemse gemeenschappen in Panama vrezen een tweede dam, omdat de schade van de eerste onherstelbaar blijft

Bijna twintig jaar nadat de bouw van het CHAN-75 hydro-elektrische damproject begon, worden inheemse Ngäbe-gemeenschappen in het westen van Panama nog steeds geconfronteerd met ernstige ecologische, culturele en spirituele gevolgen, volgens een nieuw rapport van de inheemse rechtenorganisatie Cultural Survival. Hieruit bleek dat gemeenschappen nog steeds lijden onder ontheemding, vervuiling, het verlies van lokale vissoorten, geneeskrachtige planten, spirituele praktijken en andere bedreigingen voor hun levensonderhoud.

Terwijl gemeenschappen blijven vechten voor herstelbetalingen, hebben de Panamese autoriteiten concessie verleend voor een tweede dam in dezelfde rivier.

Ismael Quintero, een Ngäbe-leider van de Guayabal-gemeenschap, zei dat hun leven volledig veranderde toen het staatsbedrijf voor elektriciteitsopwekking Empresa de Generación Eléctrica (EGESA) in 2007 begon met de bouw van de eerste dam. “Er waren overvloedige gewassen en er was vrije navigatie langs de Changuinola-rivier”, vertelde hij Mongabay via WhatsApp-spraakberichten. “Ons hele gezin genoot destijds van de schone en gezonde rivier.”

Voor de Ngäbe-bevolking heeft de rivier traditioneel een diepe spirituele en culturele betekenis. Quintero geeft aan dat het hen voorziet van voedsel, zoals vis en garnalen, en dat het een bron van inspiratie en kracht is. Het is heilig voor hen, voegde hij eraan toe. Ze geloven traditioneel dat er een geest – de eigenaar van de vis- en rivierecosystemen – in woont, en daarom is elke vangst een geschenk van deze geest. Om deze reden bieden ze gebeden aan de geest voordat ze daar activiteiten ondernemen.

Nu is de natuurlijke stroming van de rivier veranderd en heeft zich een meer gevormd, wat betekent dat de toegang niet langer meer is wat het was, zei Quintero. Veel inheemse vissoorten zijn volledig verdwenen en het water, dat volgens hem vervuild is, is niet langer veilig voor menselijke consumptie. Hoewel onderzoekers problemen met de waterkwaliteit in de rivier hebben gedocumenteerd, blijft de mate waarin deze rechtstreeks aan de dam kunnen worden toegeschreven onduidelijk.

“Wanneer de sluizen van de dam worden geopend, worden onder andere vissen verpletterd en stroomt het daaruit voortvloeiende vervuilde water stroomafwaarts”, zei Quintero. “Veel mensen die afhankelijk zijn van de rivier voor navigatie, consumptie en andere behoeften, kunnen nu het water niet meer gebruiken.”

Toen het Panama’s Nationale Energiesecretariaat om commentaar werd gevraagd, zei hij tegen Mongabay dat hij contact moest opnemen met EGESA, dat op het moment van publicatie niet op verzoeken reageerde. EGESA heeft eerder gezegd dat het project Panama’s transitie naar hernieuwbare energie zou ondersteunen en de geïnstalleerde opwekkingscapaciteit van het land met ongeveer 9% zou vergroten.

Ismael Quintero, inheemse leider van Ngäbe uit de Guayabal-gemeenschap. Foto door Culturele Overleving.

Onopgeloste gevolgen

Het Cultural Survival-rapport beschrijft de Changuinola-rivier en het omliggende bos als gebieden van cultureel en spiritueel belang voor de Ngäbe die hun band met hun territorium versterkten. Er staat dat huizen, landerijen en cultureel belangrijke plaatsen beschadigd zijn geraakt tijdens de bouw van de eerste dam, die werd goedgekeurd zonder adequaat overleg met de gemeenschappen.

De coördinatoren van het Panama-defensieprogramma bij Cultural Survival, Llenia May Pérez (Guna) en Ñushpi Quilla Mayhuay Alancay (Quechua Kolla), die het rapport hebben geschreven, vertelden Mongabay via e-mail dat er tijdens de bouw gedwongen verplaatsingen, interne conflicten en geweldssituaties waren die diepe littekens achterlieten, vooral bij vrouwen en kinderen.

“Sommigen werden gearresteerd en gevangen gezet, zelfs samen met hun kinderen”, aldus de auteurs in een gezamenlijke reactie. “Deze ervaringen hebben emotionele wonden achtergelaten die tot op de dag van vandaag niet voldoende aandacht of herstel hebben gekregen.”

Ontheemding veranderde ook de spiritualiteit van de gemeenschap, naast het levensonderhoud, familierelaties en culturele praktijken.

Omdat veel getroffen families gedwongen werden naar Panama City te verhuizen, vertelde Quintero aan Mongabay dat traditionele praktijken zoals de guara dans gaat verloren, evenals de lokale taal.

De damsite bij Lazo Santa Fe, Bocas del Toro.

De auteurs van het rapport beschreven ook het verlies van de pitaplant (Aechmea magdalenae), eerder gevonden aan de oevers van de Changuinola, als gevolg van de overstromingen van de gebieden. De natuurlijke vezels worden door de Ngäbe gebruikt om te maken chacarasDit zijn traditionele manden die worden gebruikt om voedsel te vervoeren, producten te oogsten en bezittingen.

“De vrouwen oogstten de agave, bereidden de vezels voor en vervaardigden de chacaras gebruikmakend van kennis die is doorgegeven van hun moeders en grootmoeders”, aldus de auteurs. “Het verlies van een plant heeft ook economische en culturele gevolgen. Het gaat niet alleen om het verlies van een natuurlijke hulpbron, maar om het beïnvloeden van een traditionele praktijk en de voorwaarden voor het doorgeven van die kennis.”

Andere voedselbronnen voor het levensonderhoud, zoals bananen, weegbree, perzikpalmfruit en cacao, evenals de veehouderij en medicinale planten, zijn afgenomen of gaan helemaal verloren, zei Quintero. Het rapport stelt dat het voor gemeenschappen niet langer mogelijk is om toegang te krijgen tot traditionele geneeskunde of deze uit te oefenen zoals voorheen.

In 2021 concludeerde de Inter-Amerikaanse Commissie voor de Rechten van de Mens dat Panama de rechten van de getroffen Ngäbe-gemeenschappen had geschonden en kwam met een reeks aanbevelingen. Vijf jaar later zeggen Quintero en Cultural Survival dat de Panamese regering nog steeds niet heeft voldaan.

Lid van de Ngäbe-bevolking die langs de rivier de Changuinola woont.

Een tweede dam

Panama verleende in september 2013 voor het eerst een concessie voor Changuinola II, oftewel het waterkrachtproject Bocas del Toro, waardoor EGESA toestemming kreeg om nog een hydro-elektrische dam in de rivier de Changuinola te ontwikkelen. De concessie veranderde vervolgens in 2016 van eigenaar naar Bocas del Toro Energía, voordat hij in 2017 terugkeerde naar EGESA.

In overheidsdocumenten wordt januari 2025 vermeld als startdatum van de bouw. Maar in maart 2026 zei de toezichthouder voor nutsvoorzieningen (ASEP) dat het project zich nog in de definitieve ontwerpfase bevindt.

De auteurs van het rapport zeggen dat ze bezorgd zijn dat de staat verder zal gaan met het nieuwe project zonder de mensenrechtenschendingen in verband met het eerste project te hebben opgelost.

De familie Miranda Guerra in Changuinola Arriba.

“De staat heeft een enorme concessie verleend voor deze dam, waardoor de inheemse bevolking feitelijk van hun bezittingen en land is beroofd”, zei Quintero. “Ze hebben geen middelen meer om te werken, te leven of hun gemeenschappen op te bouwen. Dit is zeer zorgwekkend en de vervuiling zal alleen maar erger worden.”

Hij zei dat, gezien de “ernstige schade” die CHAN-75 heeft aangericht, de bouw van een tweede project waarschijnlijk een nog grotere impact zal hebben op de gemeenschappen.

“Wij zijn van mening dat dit project niet gebouwd mag worden”, zei hij. “We ondergaan al de eerste gevolgen – we worden geconfronteerd met talloze ontberingen en negatieve gevolgen als gevolg van de bestaande constructie.”

Bannerafbeelding: Ismael Quintero, inheemse leider van Ngäbe uit de Guayabal-gemeenschap. Afbeelding met dank aan Cultural Survival.

Vertragingen in Panama beloofden verplaatsing van de zinkende eilandgemeenschap