BÌNH ĐẠI, Vietnam – Eeuwenlang mondde de Mekong-rivier via negen uitgestrekte estuaria uit in de Zuid-Chinese Zee, waardoor het de naam kreeg Cu LongVietnamees voor ‘Negen Draken’. In de jaren zestig verzwolg de natuurlijke afzetting van zand de eerste draak, de Bassac-rivier. Nu verstikt de door de mens gemaakte infrastructuur de tweede, de Ba Lai-rivier.
Meer dan twintig jaar nadat een sluis in gebruik werd genomen nabij de monding van de Ba Lai-rivier in het zuiden van Vietnam, is de rivier veranderd in een stilstaand meer, dat verontreinigende stoffen vasthoudt en de kusterosie versnelt.
De megastructuur, bedoeld om de regio tegen verzilting te beschermen, heeft voor problemen gezorgd en tot conflicten tussen lokale boeren en autoriteiten geleid, waardoor semi-open verzet is ontstaan dat dit toch al klimaatgevoelige gebied nog verder destabiliseert.
Op een bewolkte dag in september berekent Nguyên, een garnalenkweker in de gemeente Bình Đại in de provincie Vĩnh Long, wanneer hij zijn garnalen moet oogsten terwijl hij zich voorbereidt om zijn twee vijvers te voeden. Tijdens het regenseizoen is watervervuiling zijn voornaamste zorg, en een misrekening kan zijn hele voorraad wegvagen.
“Deze maand loost de sluis water op de achtste, negende, 21e en 22e, dus ik zal mijn garnalen op de vijfde of zesde oogsten”, zegt Nguyên, wat niet zijn echte naam is. Hij vraagt om een pseudoniem te gebruiken vanwege de gevoelige aard van de kwestie.
“Fruitboeren in de zoetwaterzone gebruiken tonnen pesticiden en herbiciden”, vertelt Nguyên aan Mongabay. “De chemicaliën blijven op de grond hangen. Als het regent, stroomt het water in de kanalen en de rivier, waardoor het water zwaar wordt verontreinigd met opgehoopte gifstoffen.”
De Ba Lai-sluis, die in 2002 in gebruik werd genomen, werd gebouwd om de infiltratie van zout water te voorkomen en zoet water vast te houden voor rijstboeren in de bovenloop van de rivier. Het was de bedoeling om de Ba Lai-rivier om te vormen tot een zoetwaterreservoir dat het hele jaar door geopend is voor de stad Bến Tre en vier omliggende districten – Châu Thành, Bình Đại, Giồng Trôm en Ba Tri – en deze te beschermen tegen de getijden op zee.
De infrastructuur, die 67 miljard dong ($4,38 miljoen in 2002) kostte, moest zoetwater leveren aan 193.000 hectare (477.000 acres) land, inclusief 100.000 hectare (247.100 acres) voor stroomopwaartse en middenstroomse boerderijen en 20.000 hectare (49.400 acres) voor stroomafwaartse aquacultuur.
Na de fusie van de provincie Bến Tre tot de provincie Vĩnh Long in 2025, veranderden Bến Tre City en de vier districten van administratieve status en werden wijken en gemeenten. Veel bewoners noemen het gebied echter nog steeds Bến Tre en de effecten van de sluis blijven hangen.
De sluisdam is een erfenis van het Vietnamese irrigatiebeleid van na 1975, dat land in het hele land wilde transformeren in rijstvelden met meerdere gewassen om de nationale voedselzekerheid veilig te stellen, zegt Nguyễn Hữu Thiện, een onafhankelijke ecoloog gespecialiseerd in de Mekongdelta.
Volgens deze ‘rijst eerst’-doctrine werd zout water ‘automatisch als een vijand beschouwd’, vertelt Thiện aan Mongabay. Tientallen jaren lang heeft Vietnam zwaar geïnvesteerd in irrigatie-infrastructuur om zout water tegen te houden en zoet water vast te houden voor de rijstteelt.
Op papier lijkt het project succesvol. Volgens gegevens van het staatsbedrijf Bến Tre Irrigation Works Exploitation Co. Ltd. verkort de dam de jaarlijkse duur van het binnendringen van zout water met een derde en halveert het het zoutgehalte. Het maakt ook drie rijstoogsten per jaar mogelijk, ondersteunt de teelt van gewassen en levert huishoudelijk water voor de bewoners.
Maar op de grond is het een ander verhaal.
Nog een draak doden
Omdat de sluis meestal gesloten is, functioneert de Ba Lai rivier meer als een meer. De poort vangt gifstoffen, meststoffen, onkruid en huishoudelijk afval stroomopwaarts op, wat ernstige organische vervuiling en eutrofiëring veroorzaakt.
Tijdens de eerste jaren dat de rivier in bedrijf was, stierf de vegetatie af toen de sluis het brakke ecosysteem van de rivier veranderde in een zoetwatersysteem, zegt Thiện.
Wetenschappelijk onderzoek documenteert ook verschuivingen in de biodiversiteit: na de bouw van de dam steeg het aantal bedreigde vissoorten van één naar zes.
Stroomafwaartse boeren zoals Nguyên hebben hun garnalen en bloedkokkels gezien (Tegillarca granosa) vijvers in gevaar. De bloedkokkelvijvers, die ooit overvloedig aanwezig waren, zijn bijna verdwenen, zegt Thiện.
De dam slaagt er niet in om Bến Tre te beschermen tegen het binnendringen van zout water. Nu de Ba Lai-rivier geblokkeerd is, stromen de getijden de nabijgelegen rivieren Mỹ Tho en Hàm Luông op, waardoor zout water het zoetwatergebied in het district Giồng Trôm binnendringt via het 2,7 km lange Giao Hòa-kanaal.
Ernstige binnendringing van zout water heeft pomelo vernietigd (Citrus-maximuma) boomgaarden, waardoor coöperaties die het bekendste fruit van Giồng Trôm verkopen, moeten sluiten of boeren moeten overstappen op de teelt van kokosnoten of andere gewassen, zei Thiện.
Anderen, zoals de tante van Nguyên, hebben beschermende barrières gebouwd voor haar pomeloboomgaarden, zegt de garnalenkweker.
Ondertussen hebben vloedgolven die de sluis treffen de kusterosie geïntensiveerd – en omdat de stroming van de Ba Lai-rivier erg zwak is, zinkt het sediment naar de bodem in plaats van het geërodeerde zand en de modder aan te vullen, waardoor de monding ervan verstikt. Het resultaat is een rivier die langzaam zijn dood nadert.
“We hebben weer een draak gedood, dus de Mekong is nu de ‘Zeven Drakenrivier’”, zegt ecoloog Thiện.
Lê Anh Tuấn, hoofddocent aan het College voor Milieu en Natuurlijke Hulpbronnen aan de Cần Thơ Universiteit in Vietnam, zegt dat de autoriteiten van Bến Tre ongeveer 900 miljard dong ($35,3 miljoen) hadden uitgegeven aan baggeren om sedimentatie tegen te gaan, meer dan 13 maal de oorspronkelijke bouwkosten van de dam.
Nguyên kweekte voorheen watermeloenen in Ba Tri en verdiende slechts 30 miljoen tot 40 miljoen dong ($1.175-$1.570 in 2010) per jaar. Ongeveer vijftien jaar geleden verhuisde hij naar Bình Đại en huurde land stroomafwaarts om garnalen te kweken, waarmee hij veel meer verdiende. “Een succesvolle oogst kan mij honderden miljoenen dong opleveren”, zegt Nguyên.
Boeren stroomopwaarts die zich niet kunnen verplaatsen, zoals Nguyên, hebben een andere strategie om te overleven.
Ze maken gebruik van de unieke estuariene hydrologie van Bến Tre en boren putten om zoute grondwaterbronnen aan te boren om ‘geheime’ garnalenvijvers te maken in het zoetwatergebied, zowel stroomopwaarts als middenstrooms van de Ba Lai-sluis, wat in strijd is met het door de overheid vastgestelde landgebruiksbeleid.
“Ze gebruiken booreilanden om pijpen, meestal 50 tot 100 meter diep, in de grond te laten zinken om zo een zoutwaterader aan te boren”, zegt Nguyên. “Ze testen het water op zuurgraad, giftige gassen of onzuiverheden.”
“Als een van deze aanwezig is, boren ze dieper en testen ze elke 3 tot 5 meter totdat het water schoon is. Vervolgens installeren ze het pompsysteem dat met een druk op de knop zout water wegpompt.”
Putten worden zorgvuldig gecamoufleerd met behulp van verschillende technieken, voegt hij eraan toe.
Nguyên zegt dat zijn oom in de wijk Bến Tre zijn put verbergt onder de vloer van zijn boerderijhut. “Hij plaatst er een slaapbed overheen”, vertelt de garnalenkweker. “Elke keer als de autoriteiten langskomen, trekt hij de pijp eruit en bergt alles op, zodat er niets meer te zien is.”
Volgens lokale media waren er in 2020 ongeveer 540 hectare (1.335 acres) illegale garnalenvijvers gebouwd door 1.500 huishoudens in het aangewezen zoetwatergebied in Bình Đại. Boeren kweekten witpootgarnalen (Penaeus vannamei), waarvoor een laag zoutgehalte vereist is, en verdiende 170.000 tot 185.000 dong ($6,48-$7,16 in 2020) per kilogram. In hetzelfde jaar werd rijst verkocht voor slechts 4.983 dong ($ 0,19) per kg.
“De rijstprijzen zijn de afgelopen vijftien jaar vrijwel onveranderd gebleven, terwijl de kosten van brandstof, kunstmest, pesticiden en arbeid allemaal zijn gestegen”, zegt hoofddocent Tuấn. “Rijstboeren zijn voortdurend arm.”
Door de jaren heen hebben steeds meer boeren rijst de rug toegekeerd. Het rijstareaal en de productie van Bến Tre, al het kleinste en laagste van de Mekong Delta-provincies, zetten hun neerwaartse trend voort nadat de sluis in 2002 in gebruik werd genomen. In 2024 was het rijstteeltareaal van Bến Tre gekrompen tot een zevende van het niveau van 2002, terwijl de productie was gedaald tot ongeveer een zesde, volgens het National Statistics Office van Vietnam.
Veel huidige rijstboeren in het zoetwatergebied waren ooit garnalenproducenten of bedreven geïntegreerde rijst-garnalenteelt. Nadat de sluis was geopend, werden ze gedwongen rijst te planten zonder financiële hulp of steun van de lokale autoriteiten om hun aanzienlijk verminderde inkomen te compenseren, aldus een universitair onderzoeker in de Mekong Delta, die anoniem wil blijven vanwege de gevoeligheid van de kwestie.
Ecoloog Thiện merkt op dat overleg met lokale gemeenschappen historisch gezien zelden deel uitmaakte van het beleidsvormingsproces, wat resulteerde in beleid dat vaak hun leven en levensonderhoud te boven ging.
Het ministerie van Landbouw en Milieu van de provincie Vĩnh Long reageerde op het moment van publicatie niet op het verzoek van Mongabay om commentaar.
Subtiele weerstand
Omdat ze weinig macht hebben om zich tegen het beleid van bovenaf te verzetten, hebben sommige boeren zich beziggehouden met wat sommige wetenschappers ‘subtiele, niet-confronterende weerstand’ noemen, zoals het graven van illegale zoutwaterputten, ondanks het risico van bodemdaling, en het bouwen van geheime garnalenvijvers.
Als reactie daarop hebben de autoriteiten patrouille-eenheden ingezet om naar illegale bronnen te zoeken. Boeren die werden betrapt, kregen een boete, moesten beloften ondertekenen om niet te recidiveren en hun waterputten werden afgedicht met cement. De autoriteiten waarschuwden ook dat het lokale agrarische beleid de “niet-goedgekeurde” garnalenkweek niet dekt, zodat boeren geen compensatie krijgen als garnalen afsterven of de bestanden aanzienlijk uitputten, zegt de universitaire onderzoeker.
Het harde optreden en de bedreigingen lijken te hebben gewerkt. Nguyên zegt dat sommige boeren hun waterputten hebben verlaten. Sommigen verbouwen kokosnoten, het gewas waar Bến Tre beroemd om is, terwijl anderen zoetwatergewassen verbouwen.
“Maar ze zijn nu doodarm”, zegt Nguyên over de laatste groep. Ondertussen ‘zijn degenen die zich blijven verzetten redelijk welvarend’.
Hoewel de regering de tekortkomingen van de sluis nooit publiekelijk heeft erkend, heeft er wel een beleidswijziging plaatsgevonden.
Resolutie 120, uitgegeven in 2017, is een baanbrekend overheidsbeleid dat de nadruk legt op de duurzame ontwikkeling van de Mekongdelta. Het erkent zout water als een economische hulpbron en waarschuwt voor hardhandige inmenging in de natuur. Lokale strategieën zijn nu gericht op aquacultuur als kernprioriteit, met als doel de waterintensieve, laagwaardige rijstteelt terug te dringen.
Er blijven echter ouderwetse denkbeelden bestaan. Een recent voorstel om van de Măng Thít-rivier in de provincie Vĩnh Long een “strategisch ‘superreservoir’” te maken om de zoetwatervoorziening veilig te stellen, is ingediend bij het Departement van Wetenschap en Technologie van de provincie.
“We moeten heel voorzichtig zijn als we investeren in zulke belangrijke infrastructuur in een kwetsbaar gebied als de Mekongdelta”, zegt hoofddocent Tuấn. “In de toekomst zouden we misschien willen dat we het nooit gebouwd hadden, maar we zitten er toch aan vast.”
Bannerafbeelding: Een man die kokosnoten van hun schil scheidt in de provincie Bến Tre. Afbeelding door Antonio Cinotti via Flickr (CC BY-NC-ND 2.0).
De grote delta’s van de wereld zinken – en daarmee ook het mondiale voedselsysteem
Citaties:
Hoang, QH, Kubo, N., Hoang, NG, en Tanji, H. (2009). Exploitatie van het Ba Lai-irrigatiesysteem in de Mekongdelta, Vietnam. Padie- en wateromgeving7(2), 123-133. doi:10.1007/s10333-009-0155-0
Nguyen, DX, Ngo, XQ, Nguyen, TMY, Tran, TT, Tran, THY, & Pham, TL (2025). Verandering in de vissamenstelling en hun verspreiding na twintig jaar bouw van de Ba Lai-dam in de Mekongdelta, Vietnam. Regionale studies in mariene wetenschappen, 93104669. doi:10.1016/j.rsma.2025.104669
Tran, TA, en Pittock, J. (2024). Wanneer het waterbeleid de ambities voor het levensonderhoud doet ontsporen: de tussenkomst van boeren in de dagelijkse politiek in de Vietnamese Mekong Delta. Milieusociologie, 10(3), 267–278. doi:10.1080/23251042.2024.2323601
