Toen ecoloog Jean Semeki cameravallen installeerde langs een bospad in het Luki-biosfeerreservaat in het westen van de Democratische Republiek Congo om de zoogdieren te onderzoeken, waren hij en zijn collega’s niet voorbereid op wat ze zouden aantreffen als ze de beelden zouden downloaden.
Naast videobeelden van nieuwsgierige apen – leden van de overgebleven populatie van bedreigde centrale chimpansees in het reservaat (Panholbewoners troglodytes) – waren video’s van een vreemde, langpotige vogel, die over het bladafval huppelde. Het was een picathartes met grijze nek (Picathartes oreas).
“Toen ik de video voor het eerst zag, kon ik mijn ogen niet geloven”, zei Semeki’s co-auteur, Hugues Dethier, toen hij de cameravalgegevens analyseerde. “Ik vroeg mijn collega Guillaume Baltus om een kijkje te nemen en hij bevestigde de identificatie.”
Picathartes zijn grote slanke grijze en witte vogels met levendige blauwe en rode vlekken op hun kale hoofd. Het is bekend dat ze een geheimzinnig leven leiden in de onderlaag van de regenwouden in Kameroen, Equatoriaal-Guinea, Gabon en de Republiek Congo – de noordelijke buur van de DRC. Ze bouwen hun komvormige nesten van modder op de wanden van grotten en rotsachtige overhangen. Maar tot nu toe was het niet bekend dat ze zo ver naar het zuiden woonden.
De ontdekking, onlangs gerapporteerd in het tijdschrift Ostrich, breidt hun eerdere bereik uit met bijna 400 kilometer (249 mijl). Voor een soort die door de IUCN al wordt beschouwd als bijna met uitsterven bedreigd vanwege de kleine populatieomvang en de aantasting van het leefgebied in zijn hele verspreidingsgebied, biedt de vondst ervan in Luki weinig troost.
Luki – waar ook zwartbuikschubdieren leven (Phataginus tetradactyla), bruine duikers (Cephalophus dorsalis), besnorde apen (Cercopithecus cephus) en andere kleine zoogdieren – worden geconfronteerd met ernstige bedreigingen van mensen die proberen hun brood te verdienen met zwerflandbouw, houtskoolproductie, ambachtelijke houtkap en jacht.
“Deze activiteiten worden zelfs beoefend en aanwezig binnen de kernzone, die een status van volledige bescherming heeft”, zegt Semeki, een bos- en natuurbeheerspecialist die is gevestigd aan de Universiteit van Kinshasa, DRC.
“De huidige situatie in het Luki-reservaat is zeer alarmerend.”
Satellietgebaseerde bosmonitoringgegevens die door Global Nature Watch aan Mongabay zijn verstrekt, geven aan dat Luki meer dan 3.500 hectare (8.649 acres) primair bos heeft verloren – wat overeenkomt met meer dan 18% van wat in 2001 in kaart werd gebracht. Alleen al tussen 2023 en 2025 ging meer dan 1.125 hectare (2.780 acres) verloren.
Twee jaar na hun ontdekking van picathartes in Luki in 2021, gebruikte hetzelfde team van onderzoekers cameravallen om voor het eerst picathartes te detecteren in het Conkouati-Douli National Park in de Republiek Congo, langs de grens met Gabon.
Zowel Luki als Conkouati-Douli zijn belangrijke componenten van het voorgestelde Mayombe Forest Transfrontier Protected Area (TFPA). Dit is een natuurbehoudsplan, dat in 2013 door vier landen werd goedgekeurd voor de bergrug die zich uitstrekt van het zuidwesten van Gabon, via de Republiek Congo en de Angolese enclave Cabinda, tot aan de Democratische Republiek Congo en Luki – het zuidelijkste overblijfsel van het Mayombe-regenwoud. Historisch werd geschat dat het massief ongeveer 10.000 vierkante kilometer (3.861 vierkante mijl) dicht regenwoud omvatte, omringd door nog eens 26.000 km2 (ruim 10.000 mijl2) droger laaglandregenwoud, bossen en savanne.
Maar het TFPA-initiatief – dat in principe nog steeds springlevend is – is tot stilstand gekomen door een gebrek aan financiering en coördinatie tussen de verschillende verantwoordelijke ministeries en hun steeds wisselende personeel, zegt Tamar Ron, een adviseur voor biodiversiteitsbehoud die 26 jaar geleden hielp bij het initiëren van plannen voor de TFPA.
“Wat je op dit moment hebt, is dat er in elk van de (vier deelnemende) landen een ander activiteitenniveau is – projecten voor natuurbehoud die niet grensoverschrijdend zijn,” vertelde Ron aan Mongabay. Maar ze voegde eraan toe: “We kunnen de Mayombe op geen enkele manier beschermen zonder grensoverschrijdende samenwerking – gewoonweg niet.”
De grijshalspicathartes, samen met de chimpansees en westelijke laaglandgorilla’s (Gorilla gorilla gorilla) aanwezig in enkele van de overgebleven bossen van Mayombe, zou kunnen dienen als vlaggenschipsoort die het belang van grensoverschrijdend natuurbehoud benadrukt, zei Pedro Vaz Pinto, een natuurbeschermingsbioloog die een kleine nestkolonie van de vogels ontdekte in Cabinda’s Mayombe National Park – een ander belangrijk onderdeel van de voorgestelde TFPA.
Cabinda is een kleine laarsvormige provincie ingeklemd tussen de DRC en de Republiek Congo in het noorden en gescheiden van de rest van Angola door de smalle strook Atlantische kust van de DRC.
Net als de onderzoekers in Luki ontdekte Pinto in 2023 per ongeluk de picatharteskolonie in Cabinda, via cameravallen die waren ingesteld om apen en andere zoogdieren in de gaten te houden. Maanden later zag hij een waarschijnlijke broedplaats: grotten op de top van een rotsachtige heuvel.
“Ik beklom die heuvel en er was inderdaad een kolonie”, vertelde hij aan Mongabay. Hij bleef totdat enkele volwassen vogels verschenen. Vier van hun zwaluwachtige nesten bevatten zowel kuikens als eieren.
“Ik ben al benaderd door mensen die daarheen willen gaan om de picathartes te zien,” zei Pinto. Dit zou haalbaar kunnen worden als er discussies plaatsvinden over het opzetten van een biologisch onderzoeksstation in het regenwoud.
“Dat zou de juiste keuze zijn – om in de eerste plaats onderzoekers, maar ook toeristen aan te trekken,” zei hij.
Op ongeveer 200.000 hectare (ruim 494.000 acres) heeft Cabinda nog steeds “goede regenwoudgebieden” overeind, zei Pinto. Deze gebieden bieden een geschikt leefgebied voor gezonde aantallen gorilla’s, chimpansees en bosolifanten (Loxodonta cyclotis). Maar het park wordt ook geconfronteerd met grote bedreigingen door houtkap, wat in sommige gebieden legaal is, en wijdverbreide goudwinning, waaronder enkele industriële activiteiten, zei hij. “Doordat de goudprijs de afgelopen jaren zo sterk is gestegen, neemt de druk in het park toe.”
Het Mayombe-landschap ligt aan de zuidwestelijke rand van het tropische bos van het Congobekken, en de laatste waarnemingen van picathartes op nieuwe locaties in drie verschillende landen die het delen, zijn nog meer bewijs van het ecologische belang ervan, zegt Ron, de biodiversiteitsconsulent.
“Het zou mij niet verbazen als er nog meer ontdekkingen van (niet-geregistreerde) soorten zullen plaatsvinden.”
Maar zonder financiering en actieve steun voor het vierlandeninitiatief voor grensoverschrijdend natuurbehoud, zei ze, blijven sommige gebieden van het Mayombe-massief kwetsbaar voor onomkeerbare achteruitgang.
“Aan de ene kant is het potentieel (voor grensoverschrijdende natuurbehoud) enorm, en aan de andere kant zijn de vernietiging en de dreiging zeer dreigend.”
Bannerafbeelding: Een grijshalssteenhoenders (Picathartes oreas) in Kameroen. Afbeelding © Niall Perrins via iNaturalist (CC BY-NC 4.0)
Citaat:
Dethier, H., Van Hoef, Y., Baltus, G., Vermeulen, C., Patton, P., Ngabinzeke, JS, & Lhoest, S. (2026). Uitbreiding van het verspreidingsgebied van de grijsnekkige Rotshoenders Picathartes oreas Reichenow, 1899 in beide Congo’s, bewezen door cameravallen. Struisvogel97(2), 155-160. doi:10.2989/00306525.2026.2647920
Op zoek naar het ‘zeldzame en mooie’ in een Ivoriaans regenwoud
Feedback: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
