PORT LOKO, Sierra Leone – Wanneer het tij wegtrekt van het strand in de landbouwgebieden in Mahera in Lungi, ongeveer 27 kilometer over de zee van de hoofdstad van het land, Freetown, begint het graven. Jonge mannen scheppen zand in cementzakken en dragen dat naar een vlak, open gebied waar ze zand ophopen, zodat ze door lokale vrouwen aan vrachtwagenchauffeurs kunnen worden verkocht.
Deze vrouwen zijn toegewijde zandverkopers. Ze onderhandelen over prijzen, kopen zand van de shovelers en verkopen het aan zware vrachtwagenchauffeurs om naar Lungi, Port Loko en andere gebieden te worden vervoerd.
Met het inkomen kunnen ze voedsel, schoolgeld en andere basisbehoeften van hun gezinnen betalen. Hun werk is echter sterk afhankelijk van het seizoensgetij: de verkopers kunnen tijdens eb zand kopen, maar mogen dit tijdens vloed niet doen.
In Mahera begon de zandhandel als een overlevingsstrategie voor veertien vrouwen die kostwinners van het gezin werden, vooral door afwezige partners.
Aminata Kargbo is de voorzitter van de zandverkopers in de plaats Mahera en is na de dood van haar man in het bedrijf gekomen om haar zeven kinderen te onderhouden.
“De meeste van deze vrouwen hebben hun man verloren, en het geld dat we verdienen gaat naar het onderhoud van onze kinderen”, zei ze. Ze geeft leiding aan ongeveer 19 zandverkopers, voor het merendeel vrouwen.
Veel van deze vrouwen zijn weduwe geworden nadat ze hun echtgenoot verloren door de burgeroorlog in Sierra Leone (1991-2002) en verschillende ziekten.
Door de zandhandel in Mahera is een kleine toeleveringsketen ontstaan, waarbij jonge mannen betrokken zijn die het zand winnen, vrouwen die kopen en doorverkopen, landeigenaren die voor opslagfaciliteiten zorgen en vrachtwagenchauffeurs die het zand vervoeren. Het heeft ook vrouwen zonder inkomen een reddingsboei gegeven.
In maart van dit jaar publiceerde de Wereldbank een beoordeling van de omvang en impact van zandwinning op geselecteerde toerisme- en kustgemeenschappen in Sierra Leone.
Over de hele wereld heeft de stijgende vraag zand tot een waardevolle hulpbron gemaakt, waardoor de handel ervan wordt gekoppeld aan bouw-, transport- en milieukwesties. Mondiaal gezien zijn zand en grind qua volume de meest gewonnen natuurlijke hulpbronnen, na water.
Ook een mondiaal onderzoek van het VN-Milieuprogramma over de duurzaamheid van zand heeft de ecologische en sociale risico’s van de toenemende zandwinning benadrukt, waarbij is vastgelegd hoe de mondiale vraag naar zand de ecologische grenzen overschrijdt, waarbij grootschalige zandwinning uit mariene en kustecosystemen leidt tot verlies van biodiversiteit, schade aan kustgemeenschappen en verhoogde risico’s als gevolg van klimaatverandering.
Rol van vrouwen
Het Sierra Leone Circular Economy Project van de Wereldbank toont de ecologische kosten en gevolgen voor de Lungi-gemeenschap van zandwinning. Terwijl ongecontroleerde zand- en strandwinning de kustlijnen ernstig erodeert en het lokale toerisme in het hele land vernietigt, moeten vrouwen in de informele mijnbouweconomieën vaak zware fysieke arbeid verrichten, zoals het dragen van enorme gewichten en handmatig sorteren, gedreven door ernstige armoede, ontwrichting van de landbouw en een gebrek aan alternatieve werkgelegenheid.
Hoewel armoede zowel mannen als vrouwen treft, blijven de vrouwen een onevenredige last dragen, niet alleen in Mahera, maar wereldwijd.
Wereldwijd zijn vrouwen voor hun inkomen vaak afhankelijk van zandwinning, terwijl ze onevenredig zwaar worden getroffen door de sociale en ecologische kosten. Uit een onderzoek uit 2023 bleek hoe vrouwen in Cambodja, India, Kenia en Indonesië zich verzetten tegen krachtige zandwinningsactiviteiten in hun respectievelijke gemeenschappen. In een onderzoekspaper uit 2023 werden de genderrollen bij de zandwinning in de Usumacinta-rivier in Guatemala en Mexico benadrukt. Mediaberichten uit India laten zien hoe vrouwen uit kustgemeenschappen economisch afhankelijk worden van de zandwinning, maar gedwongen worden om met hogere milieukosten om te gaan.
Momenteel zorgt de zandwinning voor een inkomen op een plek waar afwisselend werk schaars is. De inkomsten, hoewel jammerlijk ontoereikend, helpen in de basisbehoeften te voorzien.
Ook al zijn veel weduwevrouwen in Mahera sterk afhankelijk van de zandhandel en ondanks de grote afhankelijkheid van de winningsindustrie, verwelkomen vrouwen als Kargbo economische alternatieven, zodat ze kunnen stoppen met de zandhandel. Ze zijn zich bewust van de gevolgen veroorzaakt door de ongereguleerde handel die hun milieulandschap verzwakken en erkennen dat hun landschap aan het veranderen is.
“Sinds we drie jaar geleden begonnen, hebben de veranderingen invloed gehad op de manier waarop water zich op het strand beweegt”, zegt Kargbo.
Ecologische gevolgen
Hun angsten worden bevestigd door het evaluatierapport van de Wereldbank, dat gedetailleerde inzichten biedt over hoe zandwinning aan de kust de sedimentstromen zou kunnen verstoren, erosie zou kunnen vergroten en ecosystemen en toeristische activa zou kunnen beschadigen. Het rapport schat dat er jaarlijks alleen al uit Mahera Beach ongeveer 50.000 kubieke meter zand wordt gewonnen en roept op tot sterkere monitoring en duidelijkere grenzen voor de winning.
De vraag naar zand in Sierra Leone wordt grotendeels bepaald door lokale bouwactiviteiten. Uit het onderzoek blijkt dat de lokale bouw verantwoordelijk is voor 61-77% van het zandgebruik in het land, terwijl de Mahera-Lungi-corridor in ongeveer 8% van die vraag voorziet. De handel ondersteunt shovelers, vrouwelijke verkopers en vrachtwagenchauffeurs in de hele toeleveringsketen.
De zandhandel bevindt zich op het kruispunt van levensonderhoud, vraag naar bouwprojecten en kustbescherming.
De zandwinning in Sierra Leone valt voornamelijk onder de Environment Protection Agency Act van 2022, Mines and Minerals Development Act van 2022 en de Local Government Act van 2004. Gezamenlijk vereisen de wetten milieubeoordelingen en mijnbouwvergunningen om winningsactiviteiten uit te oefenen. De Environment Protection Agency (EPA) is verantwoordelijk voor toezicht en handhaving, de National Minerals Agency voor mijnbouwregulering en de Local Councils Authority voor het afgeven van vergunningen en het innen van vergoedingen. Zwakke hiaten in de coördinatie en regelgeving, vooral rond de ambachtelijke strand- en rivierzandwinning, dragen echter bij aan beperkt toezicht.
Pa Morlai Kargbo, senior hoofdman van de stad Mahera, vertelde Mongabay dat Mahera Beach ooit werd beschouwd als een van de beste stranden in Lungi, en dat het mensen aantrok van zelfs Freetown voor recreatieve uitstapjes. Hij zei dat deze bezoeken zijn afgenomen omdat het strand steeds meer een bijenkorf van zandwinning is geworden in plaats van een locatie voor recreatie.
Om de impact van zandwinning te verminderen, zei hij dat de gemeenschap mijngebieden heeft afgebakend die ook nabijgelegen visserijzones beschermen.
Voor Aminata Kargbo en andere vrouwen in Mahera bood de zandhandel een manier om geld te verdienen zonder nog een lening aan te gaan voor gezinsondersteuning. ‘Als we zand krijgen, verkopen we het’, zei ze.
De handel heeft zich sindsdien ontwikkeld tot een kleine keten, waarbij de vrouwen betrokken zijn die het zand kopen, jonge mannen die het winnen, landeigenaren die terreinen ter beschikking stellen waar het zand wordt opgeslagen en vrachtwagenchauffeurs die het naar de kopers vervoeren.
In kiesdistrict 077, waartoe ook Lungi en Mahera behoren, wonen ruim 60.000 mensen. Bij beperkte werkgelegenheid biedt de zandhandel voor veel bewoners inkomen. Het rapport van de Wereldbank voegt hieraan toe dat Sierra Leone elk jaar 75.000 nieuwe banen moet genereren, waarbij ruim 88% van de niet-agrarische zelfstandigen geconcentreerd is in de informele sector.
De negentienjarige Abdulai Conteh is een zandmijnwerker en lader. Als voormalig kleermaker verliet hij de baan omdat het inkomen ontoereikend was. ‘Ik doe dit werk om mijn gezin te onderhouden’, zei hij. Een shoveler als hij verdient 2 leones ($0,08) per zak en kan 20 tot 30 zakken per dag vervoeren.
Conteh vertelde Mongabay dat zandwinning werk biedt aan werkloze jongeren, en dat het stopzetten van de handel zonder alternatieven te bieden de jongeren tot ondeugden zoals diefstal zou kunnen leiden. “Als de zandwinning wordt stopgezet, kan het stelen toenemen. Op dit moment zijn veel jonge mensen afhankelijk van dit werk”, zei hij.
In de ambachtelijke en commerciële zandwinning zijn het de vrouwen die vaak worden uitgebuit en onderbetaald.
Volgens Pa Morlai Kargbo verdienen vrouwen minder vergeleken met de transporteurs en vrachtwageneigenaren die zand goedkoop inkopen maar tegen veel hogere prijzen doorverkopen. Hoewel de exacte prijzen variëren afhankelijk van de hoeveelheid en de bestemming, suggereren de cijfers dat vrachtwagenchauffeurs meer verdienen dan de mijnwerkers en verkopers.
Bewoners vertelden Mongabay dat de handhaving beperkt is, zonder inspecties, vergunningscontroles of boetes, zoals ook blijkt uit de studie van de Wereldbank, die sterkere coördinatie en monitoring aanbeveelt.
Maar de bewoners zijn bezorgd dat mijnbouwbeperkingen hun levensonderhoud wegnemen.
Kargbo is het ermee eens dat de mijnbouw uiteindelijk moet stoppen, maar niet voordat er economische alternatieven worden aangeboden. “We kunnen ze niet simpelweg zeggen dat ze moeten stoppen zonder een optie te bieden om te overleven”, zei hij, eraan toevoegend dat hij microfinancieringsinstellingen heeft ingeschakeld om vrouwen te helpen toegang te krijgen tot leningen met een lagere rente.
Maar zowel de vrouwen als de jonge mannen willen een alternatief levensonderhoud, en niet meer leningen of verboden. Tot die tijd zullen ze doorgaan met zandmijnen, ook al blijft de kustlijn van Mahera eroderen.
Arnaud Vander Velpen is technisch geoloog, expert op het gebied van zandbeheer en onderzoeksmedewerker aan de Universiteit van Genève. Hij omschreef de kusterosie in Sierra Leone als ‘verbijsterend’. Velpen merkte op dat voortdurende strandzandwinning een bedreiging zou vormen voor de stranden, het toerisme en het milieu van het land, vooral rond Freetown, Lungi en Mahera.
Gezien de ecologische kwetsbaarheden riep Vander Velpen op tot een geleidelijke overgang van strandzandwinning door het ondersteunen van alternatieve bestaansmiddelen zoals toerisme en visserij, het verbeteren van de toegang tot alternatieve bouwmaterialen en het strikt handhaven van bouwnormen. Velpen adviseerde ook ‘radicale transparantie’ en onafhankelijk toezicht op de zandwinning in de toeleveringsketen van bouwmaterialen.
“Sierra Leone kan het probleem aanpakken en tegelijkertijd gemeenschappen beschermen die momenteel afhankelijk zijn van de zandhandel”, zei hij, eraan toevoegend dat de bereidheid, gecombineerd met de beschikbaarheid van alternatieve materialen en economische activiteiten, Sierra Leone de kans biedt om over te stappen van niet-duurzame strandzandwinning, terwijl de gemeenschapsstructuren die ze rond de handel hebben ontwikkeld, behouden blijven.
In een e-mail aan Mongabay zei Abu-Bakar Massaquoi, uitvoerend voorzitter van de EPA, dat het bureau nog een locatiespecifieke beoordeling moet uitvoeren of extractiequota voor Mahera moet vaststellen. Hij zei dat de EPA de vergunningen van exploitanten verifieert en inspectiegegevens samenstelt, terwijl zij de noodzaak erkent van wetenschappelijk gedefinieerde extractiezones en sterkere coördinatie tussen instanties.
Volgens hem erkent het agentschap ook dat vrouwen en jongeren voor hun levensonderhoud afhankelijk zijn van de zandhandel. Hij beveelt een gefaseerde transitie aan met alternatieve werkgelegenheid, duurzame bouwmaterialen, betaalbare licenties en gemeenschapsparticipatie om milieubescherming in evenwicht te brengen met economische behoeften.
Bannerafbeelding: Een man schept zand in zakken op Mahera Beach. Afbeelding door Patricia Sia Ngevao.
19.000 Grote Piramides per jaar: rapport signaleert een onhoudbaar tempo van zandwinning
Citaat:
Zand en duurzaamheid: een essentiële hulpbron voor natuur en ontwikkeling. (2026). Gehaald van de website van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties: https://www.bothends.org/uploaded_files/document/Under_Embargo_12_May_noon_CET_Sand_and_Sustainabili.pdf
