Menselijke activiteiten blijven de stabiliteit, veerkracht en levensondersteunende functies van de planeet eroderen, waarschuwt de derde editie van de Planetary Health Check die in september werd gepubliceerd.
Het “angstaanjagende” deel van het rapport uit 2026, zegt hoofdauteur Levke Caesar, is dat de trends grotendeels de verkeerde kant op gaan.
“We hebben nog steeds zeven van de negen planetaire grenzen overschreden, en voor die zeven neemt de druk zelfs toe”, vertelde ze Mongabay in een interview. Het rapport is mede uitgegeven door het Planetary Boundaries Science Lab van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK) en Planetary Guardians, een NGO.
Vorig jaar werd de verzuring van de oceaan de zevende planetaire grens die zijn veilige grens overschreed, naast de reeds overschreden grenzen van klimaatverandering, biosfeerintegriteit, nieuwe entiteiten, zoetwater, verandering in landgebruik en biogeochemische stromen (stikstof- en fosforvervuiling). Alle zeven blijven de gevarenzone ingaan, gebaseerd op recente gegevens in het rapport.
Ondertussen blijft de grens voor de aantasting van de ozonlaag in de stratosfeer stabiel, hoewel het nieuwe rapport onderstreept dat het herstel van de ozonlaag in de atmosfeer een plateau lijkt te hebben bereikt. Het risico op het laden van aerosolen in de atmosfeer – als gevolg van de uitstoot van een breed scala aan vervuilende deeltjes – neemt wereldwijd af, maar regionaal blijft Zuid-Azië buiten de veilige grenzen en die trend verslechtert.
De “plechtige, stille boodschap” van het rapport uit 2026 is dat de mondiale situatie nog steeds verre van verbeterd is, zei Caesar. Naast updates voor de negen planetaire grenzen roept het document ook alarm op over de afnemende veerkracht van de koolstofputten op het land op aarde, bedreigingen voor de integriteit van de zeebodem en de ongebreidelde productie van nieuwe entiteiten (synthetische stoffen variërend van plastic afval tot materiaal voor atoombommen).
“De Planetary Health Check van dit jaar vestigt ook de aandacht op opkomende risico’s waarvan de volledige gevolgen onzeker blijven. Menselijke activiteiten bereiken nu delen van het aardse systeem waarvan men dacht dat ze geïsoleerd waren van mondiale veranderingen in het milieu, waaronder de zeebodem, waar verstoring de biodiversiteit, de nutriëntenkringloop en de koolstofopslag beïnvloedt op manieren die we nog maar net beginnen te begrijpen”, schreef Carlos Nobre in het voorwoord van het rapport; hij is een Planetary Guardian Earth System-wetenschapper en co-voorzitter van het Science Panel for the Amazon.
Bescherming van land en zee
Het afgelopen jaar leverde steeds meer bewijs op van gedestabiliseerde planetaire systemen, variërend van massale koraalverbleking tot een van de sterkste Atlantische orkanen ooit gemeten. Alleen al in de eerste helft van 2026 overspoelden ongekende hittegolven Noord-Amerika, Europa, Azië en Afrika, terwijl hevige bosbranden woedden in Canada, Frankrijk, Spanje, Griekenland, Indonesië en de Verenigde Staten. De catastrofale plotselinge overstroming in Nepal in augustus had een duidelijke vingerafdruk van de klimaatverandering, net als de moessons in India – de zwakste in bijna twintig jaar.
Dit alles en meer ondermijnt steeds meer de veerkracht van de aarde, stelt het rapport, en onderstreept de dringende noodzaak om vitale ecosystemen te beschermen en te herstellen.
“Dus de boodschap van de gezondheidscontrole van dit jaar is dat we de zaken helaas nog niet hebben omgedraaid”, zei co-auteur van het rapport Johan Rockström, directeur van PIK, bij de lancering van de Planetary Health Check. “We bewegen ons nog steeds in een zeer gevaarlijke richting.”
Eén kritisch waarschuwingssignaal: er zijn aanwijzingen dat de veerkracht van de koolstofopslag op aarde aan het verzwakken is, waarschuwen de auteurs. Uit een onderzoek eerder dit jaar bleek bijvoorbeeld dat het Amazone-regenwoud een cruciaal omslagpunt nadert, waarbij ontbossing, droogte en bosbranden de overgang naar een bron van koolstof in plaats van een put bespoedigen.
“We zien de afgelopen decennia een stagnatie in de koolstofopslag in het land”, vertelde hoofdauteur van het rapport Boris Sakschewski, een PIK-wetenschapper, in een interview aan Mongabay. “Dat is hoogstwaarschijnlijk te wijten aan de klimaatverandering en het verlies aan integratie van de lokale biosfeer als gevolg van het verlies aan biodiversiteit, en alle druk die we uitoefenen op de vegetatie.”
Of de bedreigingen voor koolstofopslag zullen verergeren blijft onduidelijk, maar de stagnatie ervan is reden tot zorg, aldus het rapport. Het inzetten op CO2-‘bemesting’ om de groei van de koolstofput in het land mogelijk te maken, is een belangrijk onderdeel van de Net Zero-doelstellingen. Maar als putten zwakker worden, wordt het beschikbare koolstofbudget kleiner.
“We gaan ervan uit dat als we doorgaan met het lozen van CO2 in de atmosfeer, de koolstofopslag in het land zal toenemen omdat we deze bemestingsimpact hebben,” legde Caesar uit. Dat bemestingseffect treedt op als hogere concentraties CO2 de fotosynthese stimuleren, waardoor de plantengroei wordt gestimuleerd. Maar, waarschuwt ze, “dat is niet noodzakelijkerwijs waar.”
Nu door het klimaat veroorzaakte extremen – zoals droogte en bosbranden – steeds vaker voorkomen en toenemen, in combinatie met menselijke druk, zal de impact op de koolstofputten in het land toenemen. “We zullen meer koolstof in de atmosfeer kwijtraken, wat een minder sterke koolstofput in het land betekent,” zei Sakschewski.
Het beschermen en behouden van gezonde ecosystemen is van cruciaal belang voor het vergroten van de veerkracht, het vertragen van de klimaatverandering en het handhaven van de stabiliteit van de aarde.
Op dezelfde manier benadrukten de auteurs de noodzaak om de bescherming van de zeebodem te vergroten. Hoewel uit het zicht en regelmatig uit het hart, herbergt de uitgestrekte zeebodem van de wereld rijke ecosystemen, een ongekende biodiversiteit, en is het een belangrijke koolstofopslag op de lange termijn.
Vooral de trawlvisserij, die jaarlijks naar schatting 1 à 2% van de zeebodem verstoort, is problematisch. Schattingen tonen aan dat de trawlvisserij jaarlijks wel 160 tot 400 miljoen ton koolstof kan vrijgeven. De komst van mijnbouw op de zeebodem zou voor nog meer verstoringen kunnen zorgen. Dat zou volgens de auteurs de mariene biodiversiteit, de koolstofcyclus en de nutriëntenstromen in de oceanen kunnen schaden. Processen waarvan het herstel eeuwen kan duren.
“Met andere woorden: schade aan de zeebodem blijft misschien niet altijd verborgen zoals de zeebodem zelf, maar verspreidt zich door het aardsysteem”, schrijven de auteurs. Het handhaven van de stabiliteit van de zeebodem vereist, zo stelt het rapport, internationale samenwerking, effectief beheer van beschermde mariene gebieden en een voorzorgsprincipe bij opkomende activiteiten zoals diepzeemijnbouw.
‘Blind vliegen’ op nieuwe entiteiten
De productie en introductie van grote hoeveelheden nieuwe entiteiten blijft de gezondheid en veerkracht van ecosystemen aantasten, waarschuwt het rapport. Elk jaar worden er naar schatting 2.000 nieuwe entiteiten toegevoegd aan de toch al uitgebreide lijst van ongeveer 350.000 synthetische chemicaliën en verbindingen die in het milieu terechtkomen.
Hoewel plastic het bekendste en misschien wel meest beruchte gezicht van deze vervuiling is, omvatten nieuwe entiteiten talloze chemicaliën en verbindingen die worden gebruikt in de industrie en productie, en in pesticiden en farmaceutische producten.
Velen hebben gevolgen gedurende hun gehele levenscyclus, kunnen andere planetaire grenzen verstoren en ernstige risico’s voor de menselijke gezondheid met zich meebrengen. Er is weinig bekend over de interacties tussen deze veelheid aan verontreinigende stoffen en hun samengestelde effecten. Chemische vervuiling is bijvoorbeeld betrokken bij de achteruitgang van de biodiversiteit en wordt geïdentificeerd als een van de vijf belangrijkste oorzaken van uitsterven.
“Ons vermogen en vermogen om nieuwe nieuwe entiteiten, nieuwe chemicaliën, enzovoort uit te vinden en te produceren, is ons vermogen om (de veiligheid van) deze nieuwe entiteiten daadwerkelijk te begrijpen en te testen enorm ontgroeid,” zei Caesar. “De grootste zorg is dat we blind vliegen.”
Een deel van de oplossing: het terugdringen van de overconsumptie en het voortzetten van de mondiale inspanningen om de schadelijkste vervuilende stoffen te beperken en te elimineren.
“We moeten absoluut strenger zijn, en bedrijven moeten echt laten zien dat wat ze ook produceren en in hun producten stoppen, echt niet schadelijk is voor het milieu”, aldus Sakschewski. “Er is een heel fundamenteel probleem als het gaat om het vrijkomen van nieuwe stoffen, en er moet een volledige hervorming komen van de manier waarop we daarmee omgaan.”
Terugkeren naar de veilige ruimte
De Planetary Health Check van 2026 volgt op het rapport “Limiting Overshoot” van het VN-Milieuprogramma van september, waarin werd bevestigd dat de limiet van de Overeenkomst van Parijs van 1,5° Celsius (2,7° Fahrenheit) de komende jaren zal worden overschreden. Deskundigen zijn het erover eens dat alle inspanningen er nu op gericht moeten zijn om zo snel mogelijk terug te keren onder de overschreden planetaire grenzen.
“We hebben niet de luxe van tijd, maar we hebben wel de kennis, capaciteit en oplossingen om van koers te veranderen”, aldus Rockström in een verklaring. “Het versnellen van actie om terug te keren naar de veilige operationele ruimte over alle planetaire grenzen heen is essentieel om levens en levensonderhoud te beschermen, en om de belofte van gedeelde toekomstige welvaart waar te maken.”
De auteurs benadrukken de dringende noodzaak om positieve omslagpunten in de samenleving teweeg te brengen door de inspanningen om de economie koolstofvrij te maken en de omarming van hernieuwbare energie te bespoedigen. Maar de focus van dergelijke inspanningen moet niet alleen draaien om het beteugelen van de klimaatverandering, maar ook rekening houden met de onderlinge verbindingen tussen alle negen planetaire grenzen.
Er worden inspanningen geleverd om “laaghangend fruit” te identificeren dat voordelen kan bieden over meerdere planetaire grenzen heen, zei Sakschewski. Natuurbehoud is daar een voorbeeld van, omdat het andere grenzen kan ondersteunen, waaronder klimaat en zoetwater. “Over het algemeen is het een goed idee om ons te concentreren op de onderlinge verbindingen van planetaire grenzen als we oplossingen willen vinden over hoe we terug kunnen komen (naar de veilige operatieruimte voor de mensheid),” zei hij.
“Wat belangrijk is om op te merken is dat veel van die (actie) systemische verandering moet zijn,” zei Caesar. “Dat betekent dat we de weg bewandelen waarin we proberen het gebruik van hulpbronnen te verminderen, ze verstandiger en efficiënter te gebruiken, en de hoeveelheid afval die in het aardse systeem terechtkomt te verminderen.”
Bannerafbeelding: Orkaan Melissa gezien vanuit het internationale ruimtestation. Onderzoekers ontdekten dat de klimaatverandering, een van de krachtigste orkanen die ooit aan land kwamen, de maximale windsnelheid met ongeveer 7% verhoogde. De impact van het doorbreken van planetaire systemen wordt steeds duidelijker, waarschuwt het nieuwe rapport. Afbeelding door NASA Johnson via Flickr (CC BY-NC-ND 4.0).
De wereld moet naar het verleden kijken om zich voor te bereiden op de waarschijnlijk ongekende El Niño
Citaties:
Caesar, L., Sakschewski, B., Andersen, LS, et al. (2026). Planetaire gezondheidscheck 2026: een wetenschappelijke beoordeling van de toestand van de planeet. Potsdam Instituut voor Klimaatimpactonderzoek. doi:10.48485/pik.2026.25
Mahara, S., Ebi, KL, … Vogel, C. (2026). Aanpassing om de werkelijkheid in de context van ontwikkeling te overstijgen (hoofdstuk 4). Overschrijding beperken: overschrijding van 1,5°C navigeren en routes richting terugkeer, 65-87. doi:10.59117/20.500.11822/49857
Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin III, FS, Lambin, EF, … Foley, JA (2009). Een veilige operatieruimte voor de mensheid. natuur, 461(7263), 472-475. doi: 10.1038/461472a
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
