Plannen om een beschermd marien gebied voor walvishaaien in de Saleh-baai in Indonesië te creëren, zouden ’s werelds grootste vis belangrijke nieuwe bescherming bieden in verschillende stadia van zijn levenscyclus, zeggen natuurbeschermers.
Behalve dat het dient als trekroute en voedselgebied voor volwassenen, zijn er steeds meer aanwijzingen dat de beschutte baai fungeert als een veilige haven voor jonge walvishaaien.Rhincodon typus), waardoor ze zich kunnen ontwikkelen in wateren die rijk zijn aan voedsel, maar vrij zijn van roofdieren.
Waarnemingen van pasgeborenen duiden er ook op dat de baai mogelijk een broedplaats voor walvishaaien is, wat het de eerste plek ter wereld zou maken die ooit is gedocumenteerd, hoewel onderzoekers waarschuwen dat dit nog moet worden bevestigd.
Volgens een document van de provinciale overheid, ingezien door Mongabay, zou het beschermde mariene gebied (MPA) 90% van de bekende walvishaai-hotspots in Saleh Bay bestrijken, die in de schaduw van de vulkanische berg Tambora op het eiland Sumbawa in de provincie West Nusa Tenggara ligt. De soort, die door de IUCN als bedreigd is geclassificeerd, wordt daar sinds 2015 gemonitord.
De MPA heeft de steun gekregen van de provinciale overheid van West-Nusa Tenggara en lokale gemeenschappen, waarbij natuurbeschermers nu wachten op een definitief besluit van Jakarta.
“(De MPA) is belangrijk omdat deze baai een belangrijk leefgebied vertegenwoordigt voor de eerste jonge jaren van deze soort”, zei Meizani Irmadhiany, senior vice-president bij Konservasi Indonesia (KI), een NGO, in een interview met Mongabay. “Het beschermen van deze baai betekent … het beschermen van de toekomst van de bevolking wereldwijd.”
De wereldpopulatie walvishaaien wordt geschat op 119.000-238.000 individuen. Het aantal walvishaaien in de Indo-Pacific, die 75% van het totaal uitmaken, is de afgelopen 75 jaar met 63% afgenomen. Het aantal Atlantische walvishaaien, de andere hoofdgroep, is met 30% gedaald. Deskundigen noemen gerichte visserij, bijvangst in netten en aanvaringen met schepen als belangrijkste bedreigingen.
Walvishaaien worden doorgaans ongeveer 12 meter lang en kunnen per uur 6.000 liter zeewater door hun kieuwen filteren, waarbij ze plankton, krill en garnalen eruit zeven om te eten. Ze worden vaak 80 jaar en worden pas geslachtsrijp als ze 30 zijn. De haaien zijn ovovivipaar, wat betekent dat ze levende jongen baren die uit eieren in de moeder komen.
KI’s laatste populatieanalyse van walvishaaien in Saleh Bay, gepubliceerd in juli, documenteert 174 individuen verdeeld over 884 waarnemingen. Onderzoekers identificeren elke haai aan de hand van zijn unieke vlekkenpatroon.
Volgens het rapport hebben vissers sinds augustus 2024 vijf waarnemingen gemeld van zeer kleine walvishaaien in de baai van Saleh, tussen de 1,2 en 1,5 m lang. Een video van een haai van vergelijkbare grootte die een maand later in visnetten werd gevangen, bevestigde de onderzoekers dat het walvishaaien waren, in tegenstelling tot een andere soort.

De vissers gebruiken een unieke vorm van vissersvaartuig, een zogenaamde baganwaarbij netten en verlichting nodig zijn en waarmee ze ’s nachts op garnalen en inktvis kunnen vissen. De lichten trekken ook walvishaaien aan, waardoor de vissers unieke inzichten krijgen in de levens van deze mariene megafauna.
“Hun observaties en samenwerking maakten het mogelijk om een uitzonderlijk zeldzame levensfase vast te leggen die conventionele onderzoeken gemakkelijk over het hoofd zouden kunnen zien”, zegt Mochamad Iqbal Herwata Putra, senior manager focal soortenbehoud bij KI, in een e-mail aan Mongabay.
In eerdere wetenschappelijke artikelen zijn slechts 33 waarnemingen van walvishaaien met een lengte van minder dan 1,5 meter gerapporteerd, zei hij, “waardoor de ontdekking waardevol is voor het begrijpen van een vroege levensfase die grotendeels onbekend blijft.”
Hij zei dat het bewijsmateriaal voor een kwekerij voor walvishaaien in Saleh Bay “voorlopig” blijft: “We hebben de geboorten in de baai niet bevestigd, noch het herhaalde gebruik door neonaten aangetoond dat nodig is om de kwekerij formeel als kwekerij te vestigen.”
In mei heeft de gouverneur van West-Nusa Tenggara formeel 73.165 hectare (180.795 acres) van de baai aangewezen voor het behoud van walvishaaien. Hiermee wordt een bestaande MPA uitgebreid tot meer dan de helft van de in totaal 145.900 hectare (360.526 acres) van de baai, een gebied dat bijna twee keer zo groot is als New York City, waardoor voedsel- en ontwikkelingshabitats worden beschermd, evenals de bewegingscorridors die deze met elkaar verbinden.
Het Indonesische ministerie van Mariene Zaken en Visserij beoordeelt momenteel de voorstellen, vooruitlopend op wat KI hoopt dat de formele erkenning van de uitgebreide MPA in 2027 zal zijn.

Een ontwerpbeheersplan dat de walvishaaien beschermt is al besproken met belanghebbenden, waaronder vertegenwoordigers van de overheid en lokale gemeenschappen, aldus Meizani van KI.
“Het gaat niet alleen om het zetten van lijnen op een kaart,” zei ze, en benadrukte dat er rekening moet worden gehouden met de behoeften van vissersgemeenschappen, het bredere ecosysteem en andere toeristische activiteiten zoals duiken.
Het plan omvat ook samenwerking met vissersgemeenschappen om gebruik te maken van hun lokale kennis, en hen te helpen het behoud van walvishaaien te blijven ondersteunen door kwetsbare jonge haaien te erkennen en schadelijke interventies te vermijden.
Vissers zagen de walvishaaien voorheen als een bedreiging omdat ze, zo voegde ze eraan toe, scholenvissen eten die het doelwit zijn van mensen, zoals ansjovis en sardines.
Maar de vissers hebben geleerd met de walvishaaien te leven. De grootste bedreiging die ze nu vormen is voor hun netten: als een haai wordt gevangen, moeten vissers gaten maken om ze vrij te laten en vervolgens tijd besteden aan het repareren van de netten als ze op zee zouden kunnen zijn.
De walvishaaien zorgen ook voor extra inkomsten, waarbij KI helpt de vissers op te leiden tot gidsen en hen leert hoe ze op verantwoorde wijze toeristen mee kunnen nemen om de haaien te zien.
Hamzah is een visser en gids uit het kustplaatsje Labuan Jambu, aan de zuidkant van Saleh Bay, die in 2024 een jonge walvishaai ving. In een interview vertaald door KI en gedeeld met Mongabay, zei hij dat vissers de haaien traditioneel de ‘moeder van de vis’ noemden, en dat de manier waarop het ecotoerisme zich heeft ontwikkeld een enorm voordeel is voor vissers.
“Het inkomen is behoorlijk gestegen”, zegt zijn zoon Adam, ook een visser, volgens het KI-interview. “Toerisme heeft dingen tot leven gebracht – mensen die voorheen geen werk hadden, hebben nu werk – het zorgt voor extra levensonderhoud.”
Bannerafbeelding: Een walvishaai in Indonesië. Afbeelding door Ishan Hassan / Ocean Image Bank.
Een tien jaar durende satellietstudie naar walvishaaien helpt bij het creëren van een nieuw beschermd gebied in Indonesië
In Indonesië vertoont de ‘opportunistische’ walvishaaivisserij een leemte in de bescherming van soorten



