Zoals velen in de gemeenschap van Phinaya, in het zuidoosten van Peru, leeft Donato Bermúdez van alpaca’s. Zijn kudde van 500 dwaalt over de hellingen onder de enorme Quelccaya-gletsjer, de locatie van de op één na grootste tropische ijskap ter wereld. De witte top is 5.600 meter hoog en herbergt eeuwenlange traditie.
“Wij geloven dat de gletsjer in wezen leeft”, vertelde Bermúdez, een levenslange inwoner en voormalig gemeenschapspresident van Phinaya, telefonisch aan Mongabay. “We zeggen dat het ons het water geeft, het levensbloed dat naar de gemeenschap stroomt.”
Maar hij en andere inwoners van Phinaya vrezen nu dat er een dreiging opdoemt van de andere kant van de berg.
In de schaduw van Quelccaya krijgen lang uitgestelde lithium- en uraniummijnbouwprojecten een nieuwe impuls onder president Keiko Fujimori, die vastbesloten is transitiemineralen stevig op de economische agenda van Peru te zetten.
“Lithium- en uraniumwinning zou catastrofaal zijn voor de Quelccaya-gletsjer”, zegt Yolanda Quispe, 44, gemeenschapsleider en parkwachter uit Phinaya, die een leven lang onder de gletsjer heeft doorgebracht. “De fauna en flora die eromheen bestaan, de mensen – dit zou allemaal vernietigd worden”, vertelde ze Mongabay aan de telefoon.
Via de Peruaanse dochteronderneming Macusani Yellowcake beheert het Canadese bedrijf American Lithium grote hoeveelheden lithium en uranium – twee mineralen die volgens de Peruaanse regering van cruciaal belang zijn voor de transitie naar schone energie – in ten minste 174 concessies die meer dan 1.090 vierkante kilometer (421 vierkante mijl) bestrijken in het departement Puno, onder de Quelccaya-gletsjer.
Het Falchani Lithium-project, een dagbouwmijn die vier van deze concessies omvat en een paar kilometer ten oosten van de Quelccaya-gletsjer over ruim 2.800 hectare (6.900 acres) uitbreidt, zal naar verwachting in 2028 met de bouw beginnen. Verwacht wordt dat het project 25.000 ton lithiumcarbonaat per jaar zal produceren en gedurende zijn levensduur meer dan $ 6 miljard zal genereren. Maar wetenschappers en activisten vrezen dat Peru’s streven naar transitiemineralen een bedreiging kan vormen voor de gletsjer en de gemeenschappen die ervan afhankelijk zijn.
“Wat hier op het spel staat, is het voortbestaan van deze gletsjer”, zegt Bladimir Martínez, een milieuingenieur die samenwerkt met Red Muqui, een Peruaans netwerk van organisaties die de impact van de mijnbouw monitoren, in een videogesprek met Mongabay.
Maar terwijl sommige gemeenschappen bang zijn voor de gevolgen van de mijnbouwontwikkeling, hebben anderen goede hoop dat dit de armoede kan verlichten die de op twee na armste regio van Peru teistert. In Carabaya, de provincie waar de concessies liggen, hoopt men dat de mijnbouw maar liefst 5.000 banen kan opleveren.
Nu de gemeenschappen verdeeld zijn en de nieuwe federale regering zich richt op het versnellen van mijnbouwprojecten, is de mineraalrijke aarde van Puno hard op weg een strijdtoneel te worden voor de toekomst van Peru’s energietransitie – en voor de verdwijnende gletsjers.
De bedreiging voor de gletsjer
De Peruaanse concessies van American Lithium, die de oostelijke flank van de Quelccaya-gletsjer bestrijken, zijn verdeeld over drie projecten: Macusani, een van ’s werelds grootste uraniumvoorraden; Falchani, ’s werelds zesde grootste afzetting van hardsteenlithium; en Quelcaya, een derde lithiumexploratieproject.
In de gepubliceerde economische beoordelingen van American Lithium wordt het Falchani-project omschreven als “zeer ontvankelijk” voor dagbouwmijnbouw, waarvan activisten vrezen dat dit ertoe zal leiden dat grote hoeveelheden metaalrijk stof op de Quelccaya-gletsjer worden geloosd.
“We zijn ervan overtuigd dat het hier gegenereerde stof op de gletsjer zal vallen”, zei Martínez. “Dat betekent een stijging van de temperatuur en een versnelde deglaciatie.”
Martínez denkt ook dat de aanwezigheid van uranium in dit stof een risico kan vormen voor de omgeving. “Onze grootste angst is dat de bevolking, de dieren en de toeristen die de gletsjer bezoeken, zullen worden blootgesteld aan uraniumradioactiviteit”, zei hij.
De gletsjer herbergt 56 plantensoorten en 76 vogelsoorten, waaronder de gletsjervink.Idiopsar speculifer) een van de slechts twee vogelsoorten waarvan bekend is dat ze direct op het ijs nestelen – evenals bedreigde diersoorten zoals de Andesbergkat (Leopardus jacobita).
Het smeltwater van Quelccaya is een essentiële bron van zoet water voor het Amazonebekken en de departementen Cusco en Puno. Volgens het Peruaanse Nationale Onderzoeksinstituut voor Gletsjers en Bergecosystemen bevat de ijskap 2,43 miljard kubieke meter water – genoeg om Cusco een eeuw lang van water te voorzien.
Maar de afgelopen veertig jaar heeft Quelccaya 58% van zijn ijs verloren.
“Er is veel angst”, zegt Vito Calderón, hoofd communicatie bij milieu- en mensenrechten-ngo DHUMA, aan de telefoon met Mongabay. “Als de gletsjer verdwijnt, zal het nog erger zijn. Er zal een watercrisis zijn in dit hele gebied.”
Volgens de website van American Lithium houdt het bedrijf zich aan de “hoogste normen” op het gebied van milieubeheer, terwijl basisstudies aantonen dat er geen bedreigde diersoorten of habitats aanwezig zijn in de gebieden van de Macusani- en Falchani-projecten.
American Lithium reageerde niet op het verzoek van Mongabay om commentaar.
De mijnbouw wint aan kracht
Oorspronkelijk onderzocht als een afzetting met uitsluitend uranium, bleek het gebied in 2017 rijk aan lithium te zijn. Toen American Lithium in 2021 de concessies verwierf, waren de projecten al verwikkeld in controverses. Een jaar eerder was Macusani Yellowcake bestraft wegens niet-goedgekeurde verkenning; terwijl in 2019 32 van de 149 concessies door de Peruaanse regering ongeldig werden verklaard vanwege gemiste betalingen.
Het daaruit voortvloeiende juridische geschil werd in augustus 2025 afgerond, toen het Hooggerechtshof van Peru de zaak verwierp en de eigendom van American Lithium over de betwiste concessies bevestigde. Het besluit zou een bredere overheidsinspanning inluiden om de mijnbouw van transitie-mineralen te bevorderen.
In juni 2026 verklaarde Peru formeel de lithium- en uraniummineralen van nationaal belang. Een maand later woonden ruim 1.100 mensen het Eerste Internationale Forum over Lithium en Uranium bij.
“De tijd is gekomen om te praten over een vierde land dat de energieontwikkeling leidt met lithium en uranium”, zei Luis Arroyo, destijds de premier van Peru, tijdens het evenement.
Door American Lithium geprezen als een positieve stap voor de ontwikkeling van cruciale mineralen, heeft de daaropvolgende inauguratie van de conservatieve president Keiko Fujimori de opmars van de mijnbouwbelangen in Peru verder versterkt. “Het moet duidelijk zijn dat Peru een mijnbouwland is”, zei ze tegen de Peruaanse krant El Peruano, “dus we moeten het promoten.”
Op 28 augustus zou ze gevolg geven aan deze belofte en een overeenkomst ondertekenen met Argentinië, Chili en Bolivia om de samenwerking en investeringen in strategische mineralen te verdiepen.
Maar nu Peru zich aansluit bij de regionale impuls voor de ontwikkeling van de mijnbouw, zijn sommige deskundigen bezorgd dat een versnelde ontwikkeling ten koste kan gaan van adequate regelgeving.
“De aanpak is er duidelijk een van het verlagen van de sociale en milieunormen”, zegt Roger Merino, een expert op het gebied van milieubeheer en professor aan de Universidad del Pacifico, tijdens een videogesprek. “Ik ben bang dat dit soort druk zal plaatsvinden en dat projecten zullen worden goedgekeurd zonder dat er noodzakelijkerwijs duidelijke normen zijn.”
Wat de zorgen van deskundigen nog groter maakt, is het gebrek aan duidelijke regelgeving rond de winning van uranium.
“Uit de onderzoeken blijkt dat uranium, omdat het bijzonder radioactief is, speciale behandelingsprotocollen nodig heeft,” zei Merino, “maar alles is erg vaag en algemeen, juist omdat er geen goedgekeurde wet of technische regelgeving bestaat.”
Sommige critici zijn van mening dat de aanhoudende onzekerheid over de regelgeving verantwoordelijk is voor de historisch trage voortgang van het uraniumproject van Macusani. “Het uraniumproject is volledig tot stilstand gekomen”, zei Martínez.
Deze complicaties verklaren volgens Martinez waarom het bedrijf heeft geprobeerd de uranium- en lithiumprojecten te scheiden, ondanks bewijs dat Falchani ook uranium bevat.
In 2023 ontkende Ulises Solís, CEO van Macusani Yellowcake, dat Falchani uranium bevat, maar een onderzoek uit 2024 van de Pauselijke Katholieke Universiteit van Peru vond uranium tussen verschillende sporenmineralen in het lithiumrijke gesteente van de locatie.
“Ze wilden lithium aan de ene kant scheiden en uranium aan de andere kant, omdat uranium ingewikkelder was,” zei Martínez. “Als ze in Puno lithium willen winnen, gaan ze ook uranium winnen. Dat is onvermijdelijk.”
De toekomst van Quelccaya
Ondanks de zorgen van het maatschappelijk middenveld zijn gemeenschappen die dicht bij de projecten staan naar verluidt voorstander van mijnbouw.
“De meeste lokale gemeenschappen waren voorstander van de activiteit”, zei Merino, verwijzend naar zijn veldwerk uit 2024 in Corani, waar Falchani is gevestigd. Hij zei dat sommige gemeenschappen, die geen staatssteun hebben, het gevoel hebben dat ze nergens anders terecht kunnen.
“Hun enige kans op een betere levensstandaard dan wat ze nu hebben is de mijn – ze hebben geen andere optie,” zei Merino.
Maar andere gemeenschappen die afhankelijk zijn van Quelccaya vrezen dat zij de gevolgen zullen dragen zonder de voordelen te delen. “Ik heb al met mensen uit Puno gesproken,” zei Quispe, wiens gemeenschap van Phinaya aan de andere kant van de gletsjer ligt. “Ik zei tegen ze: je kunt jezelf toch niet zo gemakkelijk verkopen?”
Als parkwachter is Quispe al getuige geweest van de achteruitgang van Quelccaya als gevolg van de klimaatverandering. Nu is ze van mening dat de mijnbouw de achteruitgang ervan zou kunnen versnellen. “Elke keer als ik op mijn patrouilles arriveer, zie ik dat het zich steeds verder terugtrekt”, zei ze. “Alleen al door de klimaatverandering gaat het al een stuk vooruit. Mijnbouw daarbovenop zou catastrofaal zijn.”
Lonnie Thompson, een paleoklimatoloog en onderzoekswetenschapper bij het Byrd Polar Research Center in de Amerikaanse staat Ohio, werkt sinds 1974 aan de Quelccaya-ijskap. Met behulp van een door zonne-energie aangedreven boormachine van zijn eigen ontwerp boorde Thompson zelf de eerste ijskernen die uit de gletsjer moesten worden gehaald.
“Als mijnbouwconcessies zich volledig zouden ontwikkelen, loopt de hele ijskap gevaar”, vertelde hij Mongabay via een videogesprek.
Thompson gelooft dat de ontwikkeling van de mijnbouw gecombineerd zou kunnen worden met de voorspelde super-El Niño om het smelten van Quelccaya snel te versnellen – en hij pleit voor wetgeving om dit te voorkomen. “Er is eigenlijk geen andere optie. Als je het wilt beschermen tegen toekomstige mijnbouw, moet je er een nationaal park van maken”, zei hij.
Volgens Thompson zullen strenge beschermingsmaatregelen gemeenschappen meer tijd geven om zich aan te passen aan het verlies van de watervoorraden van Quelccaya – maar het zal de gletsjer die hij zijn hele leven heeft bestudeerd niet redden.
“Als ik naar Quelccaya kijk, is het alsof ik naar een terminale kankerpatiënt ga. Ik documenteer de verandering die plaatsvindt, maar ik kan de verandering niet tegenhouden”, zei hij. “We moeten het zo lang mogelijk behouden.”
Bannerafbeelding: Het Corani-territorium, met de Quelccaya-gletsjer op de achtergrond. Afbeelding met dank aan Red Muqui, foto door Rony Ramos – IDECA Perú.
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
