Het betalingssysteem voor het naast elkaar bestaan ​​van mens en dier krijgt steeds meer kritiek van Sámi-rendierherders

Een Zweeds compensatieprogramma dat is ontworpen om het samenleven tussen rendierherders en carnivoren aan te moedigen, krijgt te maken met toenemende kritiek van inheemse Sámi-gemeenschappen. Ontoereikende betalingen, gebrekkige monitoringmethoden en een gebrek aan een zinvolle dialoog tussen autoriteiten en rendierherders ondermijnen het vertrouwen in het systeem, vertellen onderzoekers aan Mongabay.

“De Zweedse staat heeft eigenlijk niet begrepen hoe ernstig en cruciaal deze kwestie is voor de Sámi-cultuur”, vertelt Inger-Ann Omma, een advocaat en rendiereigenaar uit het rendierhoedersdistrict Vapsten Sámi, aan Mongabay.

Het Zweedse milieubeschermingsagentschap zegt dat het methoden implementeert om delen van het systeem te repareren.

Al dertig jaar voert de Zweedse overheid een van ’s werelds langstlopende Conservation Performance Payment (CPP)-programma’s in zijn soort uit. In plaats van rendierherders te compenseren voor individuele rendieren (Rangifer tarandus) verliezen beloont dit systeem de Sámi-rendiergemeenschappen op basis van de aanwezigheid en voortplanting van grote carnivoren, zoals veelvraten (Gulo gulo), lynx (Lynx-lynx) en wolven (Canis lupus).

Het hoeden van rendieren is een centraal onderdeel van de traditionele Sámi-cultuur en het levensonderhoud; ongeveer 13.000 mensen beoefenen het vandaag de dag in de Sámi-thuislanden Zweden, Noorwegen en Finland. Rendieren zijn semi-gedomesticeerde dieren die een groot deel van hun tijd zonder toezicht doorbrengen, waardoor ze kwetsbaar zijn voor carnivoren. Naar schatting worden jaarlijks wel 50.000 tot 100.000 rendieren gedood door deze carnivoren in de Fennoscandische regio in Noord-Europa, wat een financiële last voor de rendierherders betekent.

Volgens Hanna Pettersson, de hoofdauteur van een onderzoek naar natuurbeschermingsbetalingen voor Sámi-herders, zijn de betalingen vrijwel onveranderd gebleven sinds het programma in 1995 werd geïntroduceerd. De betalingen stegen pas in 2024 van 200.000 Zweedse kronen (ongeveer $19.900) naar 225.000 Zweedse kronen (ongeveer $22.400) per reproductie van veelvraat, en zijn bedoeld om de totale verliezen in de rendierproductie van plundering of verstoring. Problemen met het monitoren van roofdieren zorgen er ook voor dat herders niet altijd de betalingen ontvangen die ze verwachten.

“Er gaapt een steeds grotere kloof tussen wat de rendierherders krijgen betaald en wat hen volgens de wet wordt beloofd”, zegt Pettersson. Volgens de Wildlife Damage Regulation (WDR) moeten de betalingsbedragen jaarlijks worden vastgesteld om de veranderingen in de waarde van rendieren weer te geven.

Het onderzoek uit 2026, gepubliceerd in de Tijdschrift van de Society for Conservation Biologyonderzoekt het potentieel en de valkuilen van de CPP’s en concludeert dat deze betalingen in het verleden misschien hebben gewerkt om de coëxistentie van mens en natuur te bevorderen, maar momenteel niet de belofte van eerlijke betalingen en betrokkenheid van de gemeenschap waarmaken.

Het compensatiemodel betaalt door reproductie (per den) op een territorium. Wolverines worden bijvoorbeeld in de gaten gehouden door holen in de sneeuw te vinden, waarbij elk hol voor 6,2 individuen telt, aldus Robert Ekblom, milieufunctionaris bij het Zweedse Milieubeschermingsagentschap.

Het niet vinden van een hol betekent dat er geen compensatie wordt ontvangen, zelfs als er veelvraat in het gebied aanwezig is – een bron van frustratie voor herders die het gevoel hebben dat ze niet worden betaald voor alle aanwezige roofdieren.

Ekblom legt uit dat de autoriteiten nog steeds bezig zijn met het testen en implementeren van een nieuwe monitoringmethode om deze problemen te bestrijden. In plaats van actieve holen te bezoeken, verkennen het districtsbestuur en de rendierherders de regio op zoek naar DNA-monsters.

“We kunnen dat in een groot zogenaamd ruimtelijk vangst-hervangstmodel stoppen en schatten hoeveel individuele veelvraten er zijn”, vertelt hij aan Mongabay.

Volgens Ekblom bevinden de holen van veelvraat zich vaak in gebieden rond steile kliffen en rotsblokken, en maakt DNA-bemonstering het veldwerk veiliger en beperkt het de verstoringen in de holen.

Dit monitoringsysteem verschilt van dat van het betalingssysteem voor boeren in Zweden die gedomesticeerd vee houden; Schapen- en koeienboeren worden bijvoorbeeld betaald door het observeren en vinden van karkassen en het betalen voor die karkassen.

“Ons onderzoek concludeert dat er geen sprake is van een betalingskloof; er zijn niet dezelfde problemen geweest”, zegt Pettersson.

Rendieren zwerven vaak in meer afgelegen gebieden, waardoor het terugvinden van karkassen moeilijk wordt, hoewel Noorwegen en Finland ook soortgelijke compensatiebetalingen voor rendieren hebben ingevoerd.

Veranderingen in de veelvraatpopulatie vanaf het begin van de CPP’s tot 2023 variëren afhankelijk van de locatie en de causaliteit is onduidelijk, ontdekten onderzoekers. Over het geheel genomen is in Zweden de veelvraatpopulatie gestegen, terwijl in de noordelijke provincie, waar het hele jaar door rendierweiden te vinden zijn, de populatie is gedaald. Andere provincies met winterweiden kenden een bescheiden stijging.

Een lynxmoeder en jong in Zweden.

‘Dialoog tussen herders en ambtenaren ontbreekt’

Bij de rendierherders zorgt het gebrek aan actie voor frustratie. Omma, de advocaat en rendiereigenaar uit het district Vapsten, zegt dat de zorgen van de rendierherders niet worden gehoord door Zweedse politici.

Volgens Omma werd, toen het betalingssysteem in 1995 werd toegepast, de nettowaarde van een rendier geschat op ongeveer 1.000 Zweedse kronen (ongeveer $100), terwijl de huidige marktwaarde vier tot vijf keer zo hoog is, maar de compensatieniveaus zijn niet gelijke tred gehouden.

“Ik heb niet de indruk dat het de politici, de deelstaatregeringen of de lokale of regionale autoriteiten echt interesseert wat we zeggen”, zegt Omma.

In het Ngorongoro Conservation Area in Tanzania koppelt een betalingsprogramma voor natuurbehoud, ontworpen door herdersgemeenschappen van de Maasai samen met de Ngorongoro Conservation Area Authority, de Ngorongoro District Government, touroperators en KopeLion, betalingen rechtstreeks aan de aanwezigheid van leeuwen op het land. Het driejarige programma werd in zes dorpen getest en kreeg brede steun van de gemeenschappen. Dorpen ontvingen meer dan tweemaal de waarde van de leeuwengerelateerde veeverliezen die aan leeuwen werden toegeschreven, zo blijkt uit een wetenschappelijk onderzoek.

Ololotu Munka, uitvoerend directeur van de non-profitorganisatie KopeLion, legt uit hoe het programma een door de gemeenschap geleid systeem heeft geïmplementeerd waarin dialoog tussen de gemeenschappen centraal staat en de nadruk ligt op gemeenschapseigendom en besluitvorming. Munka zegt dat de gemeenschappen als partners van het programma moeten worden beschouwd, en dat de initiatieven en ideeën daaruit moeten voortkomen.

“We moeten een bottom-up-aanpak aanmoedigen, waarbij zij met de ideeën komen omdat ze weten wat echt werkt en wat niet”, vertelt Munka aan Mongabay.

Rendieren in een Sami-kamp.

Voor Omma ontbreekt deze dialoog tussen de ambtenaren en de rendierherders in Zweden. Het Sámi-vertegenwoordigingsorgaan, het Sámi-parlement, en de rendierhoedersgemeenschappen hebben geprobeerd een beroep te doen op de regering, maar er is weinig veranderd.

Op grond van Protocol 3 van het Verdrag betreffende de toetreding tot de Europese Unie heeft Zweden de verplichting om de Sámi-levenswijze, inclusief de rendierhouderij, te beschermen. Omma heeft een klacht voorbereid bij de Europese Commissie, die ze in de toekomst wil indienen.

Omma wenst zelfaanpassing van politici en meer begrip voor de wettelijke verplichtingen die de Zweedse regering heeft om de Sámi-manier van leven veilig te stellen.

“Ik vind het echt triest dat we naar de rechter moeten stappen en een klacht moeten indienen bij de EU. Niets komt op eigen initiatief van de staat”, zegt Omma.

“Dit is een ernstige inbreuk, niet alleen op de verantwoordelijkheid van de Zweedse staat ten aanzien van de rendierhouderij, maar ook op de manier waarop zij de EU-wetgeving interpreteren”, vervolgt ze.

Terwijl de monitoringmethoden en de discussies over compensatie voortduren, beweren onderzoekers dat het herstel van vertrouwen het belangrijkste punt kan zijn om het systeem succesvoller te maken.

“Als je een systeem hebt waarin mensen elkaar vertrouwen, wordt het veel soepeler, legitiemer, effectiever en adaptiever. En een systeem waarin mensen het niet vertrouwen, als er veel conflicten zijn, ondermijnt het alles”, zegt Pettersson.

Bannerafbeelding: Twee Sami-mensen staan ​​met hun rendieren in Zweden, 2013. Afbeelding door Suunda via Flickr (CC BY-NC-SA 2.0).

De rechten van de Sámi mogen niet worden opgeofferd voor de groene energiedoelstellingen van Europa (commentaar)

Citaties:

Pettersson, HL, Aronsson, M., en Persson, J. (2026). De paradox van succes bij betalingen voor natuurbehoud: stijgende kosten en afnemend vertrouwen in het Zweedse carnivoorbeleid. Behoudsbrieven, 19(3), e70057. doi:10.1111/con4.70057

Åhman, B., Rasmus, S., Risvoll, C., Eilertsen, SM, en Norberg, H. (2022). Grote roofdieren en hun impact op de rendierhouderij. Rendierhouderij en mondiale veranderingen in het milieu118-130. doi:10.4324/9781003118565-9

Pekor, A., Jansson, I., Munka, O., Seki, WO, Capper, S., Kissui, B., . . . Gallo, T. (2026). Het gebruik van stimuleringsbetalingen om de coëxistentie van mens en carnivoor te bevorderen. Behoudsbiologie, 40(3), e70216. doi:10.1111/cobi.70216