Terwijl de kiezers in Brazilië zich voorbereiden om op 4 oktober naar de stembus te gaan, bereiden boswachters en milieuanalisten zich voor op een presidentiële wedstrijd met hoge inzet die het milieubeleid van het land abrupt zou kunnen veranderen. De verkiezingen presenteren een grimmige keuze tussen het handhaven van de huidige natuurbehoudsstrategieën, zeggen experts, of het riskeren van een ommekeer in het beleid die de recente vooruitgang bij het terugdringen van de ontbossing in het Amazone-regenwoud en andere biomen zou kunnen keren.
De verkiezingen lijken een spannende race te worden tussen de linkse president Luiz Inácio Lula da Silva, die op zoek is naar een vierde niet-opeenvolgende ambtstermijn, en senator Flávio Bolsonaro, de oudste zoon van de voormalige extreemrechtse president Jair Bolsonaro (2019-2022), die werd gearresteerd en uitgesloten van zijn kandidaatschap nadat hij was veroordeeld in een mislukt staatsgreepproces. Volgens opiniepeilingen zullen de twee zeer waarschijnlijk tegenover elkaar komen te staan in de tweede verkiezingsronde die op 25 oktober gepland staat.
De regering van Lula is erin geslaagd de ontbossing in het Amazonegebied terug te dringen tot het laagste niveau in tien jaar – Brazilië bezit 60% van het bioom. Deskundigen en natuurbeschermers waarschuwen echter dat deze winsten kwetsbaar zijn en aan een zijden draadje hangen dat zou kunnen breken als Flávio Bolsonaro het beleid van zijn vader terugbrengt, waarbij hij de landbouwindustrie en mijnbouw bevoordeelt en de rechten en steun van de inheemse bevolking beknot.
In een gedetailleerde analyse van de milieuplatforms van de kandidaten concludeerde het Climate Observatory, een prominente coalitie van Braziliaanse maatschappelijke organisaties, dat kwesties die verband houden met klimaat en milieu veel minder aandacht krijgen dan nodig is. De uitzondering vormen de plannen van Lula, waarbij het enige punt van zorg energie is – wat te verwachten was vanwege de recente steun van de president voor olieboringen aan de kust van het Amazonegebied. “De platforms van de andere kandidaten zijn allemaal veel zwakker op de milieuagenda, en sommige zijn absoluut onaanvaardbaar”, zei Suely Araujo, coördinator openbaar beleid bij het Climate Observatory, in een persbericht van 10 september.
Márcio Astrini, uitvoerend secretaris van de coalitie, waarschuwde dat Flávio’s conservatieve belangen zouden kunnen leiden tot een systematische terugdraaiing van de milieubescherming, als weerspiegeling van de erfenis van zijn vader. “Zelfs onder een regering die zich enigszins inzet voor de bestrijding van ontbossing, is de taak al erg moeilijk”, zei Astrini tegen Mongabay. “En als er leiders zijn die aan de andere kant staan en geloven dat een ‘kettingzaag’ goed is en dat natuurbehoudswetten verkeerd zijn, wordt de situatie bijna onmogelijk.”
De binnenlandse inzet wordt verder vergroot door een bredere regionale trend in Zuid-Amerika. Nu conservatieve en extreemrechtse leiders onlangs de macht hebben overgenomen in aangrenzende landen in het Amazonegebied – waaronder Peru, Colombia, Bolivia en Ecuador – en Venezuela onder druk staat van de Amerikaanse interventionistische agenda voor fossiele brandstoffen, waarschuwen analisten dat de overwinning van Flávio Bolsonaro een regionaal blok zou kunnen smeden dat prioriteit geeft aan de winning van hulpbronnen boven natuurbehoud. Zo’n “conservatieve alliantie” zou tot 95% van het Amazonegebied bestrijken zonder leiders op milieugebied, waardoor het bioom mogelijk naar een onomkeerbaar omslagpunt zou worden geduwd.
Het terugwinnen van het land
De inzet is goed zichtbaar in het stroomgebied van de Xingu-rivier, gelegen in de noordelijke staat Pará. In het Apyterewa Indigenous Territory heroveren de Parakanã-bevolking langzaam land dat ooit werd overspoeld door ongeveer 3.000 niet-inheemse indringers. Tijdens de regering van Jair Bolsonaro was Apyterewa het meest ontboste inheemse gebied van Brazilië. Alleen al in 2022 verloor het een gebied dat bijna zo groot was als Parijs.
Na de inauguratie van Lula in 2023 lanceerden federale troepen een ontruimingsoperatie om de illegale nederzetting Vila Renascer, die was uitgegroeid tot bars, kerken en benzinestations, te ontmantelen. Door het harde optreden daalde Apyterewa naar de 12e plaats op de ranglijst van ontbossing, terwijl de gekapte gebieden in 2025 daalden tot slechts 7,5 vierkante kilometer (1.853 acres). Tegenwoordig verhuizen gezinnen terug naar hun voorouderlijke huizen. “Ons plan is om zorg te dragen voor ons land, voor het bos dat we nog hebben”, vertelde Wenatoa Parakanã, voorzitter van de Tato’á Association, die de Parakanã-bevolking vertegenwoordigt, aan Mongabay.
Maar de veiligheid blijft kwetsbaar. Sinds de terugschroeven van de federale veiligheidstroepen eind 2024 zijn er in het gebied minstens negen aanvallen geregistreerd. In december 2025 werd een ingehuurde cowboy van IBAMA, het Braziliaanse milieuagentschap, gedood in een hinderlaag terwijl hij illegaal vee verwijderde, en inheemse leiders overleefden schietaanvallen begin 2026. “De indringers vertellen ons altijd dat ze gewoon wachten tot deze regering vertrekt, zodat ze terug kunnen komen”, zei Wenatoa.
Een soortgelijke dynamiek bestaat in het nabijgelegen milieubeschermingsgebied Triunfo do Xingu. Daar richtte een door de staat geleide handhavingscampagne, bekend als de Curupira-operatie, in 2023 vaste inspectiebases op, waardoor de ontbossing daalde van 421,8 km2 (104.230 acres) in 2021 naar 48,07 km2 (11.880 acres) in 2025. Toch blijft het gebied kwetsbaar.
Een ander voorbeeld van recente inspanningen voor natuurbehoud in Brazilië is ook te zien in het ecologische station Terra do Meio. In 2022 splitste een illegale weg van 42,8 km (27 mijl) zich af van een weg en drong diep de natuurbeschermingseenheid binnen om een illegale goudmijn te bedienen. De weg dreigde de Xingu Socioenvironmental Corridor van 26 miljoen hectare in tweeën te splitsen.
In mei 2023 hebben federale agentschappen, als reactie op waarschuwingen van het maatschappelijk middenveld, een permanente controlebasis aan de Iriri-rivier opgericht, waardoor de route werd afgesloten. Tegenwoordig laten satellietbeelden zien dat de weg volledig is opgeslokt door hergroeiend bos.
Maar het behouden van dergelijke overwinningen vereist voortdurende waakzaamheid en financiering. Luísa Molina, een antropoloog bij het Instituto Socioambiental (ISA), benadrukt dat hoewel het verwijderen van bezetters een geconcentreerde militaire operatie is, het aanpakken van kwesties als illegale houtkap een heimelijk ‘guerrilla’-conflict is. “Wat ontbreekt is voldoende personeel en een budget waar het Congres onder druk blijft staan,” zei Molina.
Deze wetgevende inspanning maakt deel uit van een bredere, jarenlange poging van het door de landbouwindustrie gedomineerde Congres van Brazilië om milieubeschermingsmaatregelen te ontmantelen. Sinds 2022 hebben wetgevers een reeks grote terugdraaiingen doorgevoerd, waaronder het ontnemen van bevoegdheden aan de ministeries van Milieu en Inheemse Volkeren in 2023. In 2025 keurde het Congres een ingrijpende hervorming van de milieuvergunningen goed – door activisten de ‘verwoestingswet’ genoemd – waardoor strategische infrastructuurprojecten volledige milieubeoordelingen kunnen omzeilen als de goedkeuringen worden uitgesteld. Meer recentelijk, in mei 2026, heeft het wetgevende orgaan een wetsvoorstel aangenomen dat bedoeld was om het gebruik van belangrijke satellietmonitoringsinstrumenten die door milieuagentschappen worden gebruikt om actieve ontbossing op te sporen en te blokkeren, te verbieden. Brazilianen zullen bij de komende verkiezingen ook wetgevers kiezen.
De infrastructuurdruk
Ondanks positieve resultaten op zijn milieuagenda heeft Lula ook aangedrongen op een infrastructuur voor de landbouwsector die wrijving heeft veroorzaakt met lokale gemeenschappen en natuurbeschermers – maar deze inspanningen zouden ook stemmen en steun voor zijn herverkiezing kunnen opleveren. De regering-Lula heeft de uitbreiding van de logistieke corridor Arco Norte bevorderd, inclusief wegen, spoor- en waterwegen.
In april 2026 lanceerde de Braziliaanse regering biedingen om kritieke delen van de snelweg BR-319 te bestraten, een project dat al lang gewenst is door de lokale bevolking en dat volgens critici het Amazonegebied naar een omslagpunt zal duwen door illegale zijwegen mogelijk te maken en de ontbossing te verhogen. Om de vereisten voor milieuvergunningen te omzeilen die voorheen het project blokkeerden, maakte de regering gebruik van een juridische maas in de wet die door recente wetshervormingen was ontstaan. Hierdoor kunnen infrastructuurwerkzaamheden bij bestaande faciliteiten doorgaan zonder volledige milieueffectstudies, een strategie die wordt beschreven als een poging om regionale electorale steun te verwerven voorafgaand aan de verkiezingen in oktober.
Een ander controversieel project is het baggeren van de waterweg van de Madeira-rivier. Terwijl het baggeren de sojaschuiten in beweging houdt tijdens extreme droogtes, bedreigt het de lokale bestaansmiddelen van de rivieren. Wetenschappers zeggen dat de kwikniveaus verhoogd zijn in de rivierbedding van Madeira en in vissen zoals de pirarara (Phractocephalus hemioliopterus). Mijnwerkers gebruiken kwikzilver om goud te binden en dumpen het vervolgens in de rivier.
Lokale gemeenschappen melden dat ze nooit zijn geraadpleegd over de waterwegconcessie en uiten hun zorgen over de veiligheid na dodelijke scheepsongelukken. Ondanks zorgen over de infrastructuurprojecten van Lula vrezen rivierbewoners nog meer een terugkeer naar rechts. “De vier jaar dat de familie Bolsonaro aan de macht was, waren erg ingewikkeld”, vertelde Luciomar Monteiro da Costa van de Pastoral Land Commission (CPT) aan Mongabay. “Dus ze zijn bang dat de zaken weer op de oude manier zullen verlopen.”
Bevroren diplomatie
Deze zorgen weerspiegelen ook de toekomst van de financiering van natuurbehoudsinspanningen die verder gaan dan overheidsacties. Onder Lula verviervoudigde het Amazon Fonds zijn jaarlijkse financiering, tot 1,3 miljard reais ($233 miljoen) in de cyclus 2023-2025. Het fonds, dat momenteel 6,7 miljard reais ($1,2 miljard) beschikbaar heeft, fungeert als een cruciale reddingslijn voor gemeenschapsgerichte bosbouw en ondersteunt projecten zoals de babassu-kokosnootbrekers in Tocantins en duurzaam pirarucu-visbeheer in Amazonas.
Grantees herinneren zich 2019 nog levendig, toen Jair Bolsonaro het fonds onmiddellijk na zijn aantreden bevroor. “Tegenwoordig zou een opschorting een veel ernstiger impact hebben omdat het klimaatsysteem onder grotere druk staat”, vertelde Rayandra Araújo, specialist klimaatbeleid bij de denktank Talanoa, aan Mongabay.
De voorzichtigheid breidt zich al uit. Volgens de milieunieuwssite Capital Reset stellen minstens vijf donorlanden hun bijdragen aan de onlangs gelanceerde Tropical Forest Forever Facility (TFFF) uit tot de verkiezingsuitslag.
Een beleidsverandering dreigt de internationale klimaatdoelstellingen en de rol van Brazilië in de klimaatdiplomatie te verstoren. Het terugdraaien van de regelgeving zou de traceerbaarheidsinspanningen voor buitenlandse kopers teniet kunnen doen en de bijgewerkte nationale klimaatverbintenissen van Brazilië om de uitstoot tegen 2035 met 67% te verminderen in gevaar kunnen brengen, samen met de belofte van Brazilië om tegen 2030 illegale ontbossing te elimineren, die beide afhankelijk zijn van de continuïteit van de federale handhaving, zeggen experts.
Naast dat het de natuur en de diplomatie van Brazilië schaadt, waarschuwen analisten dat een presidentschap van Flávio Bolsonaro ervoor kan zorgen dat de Braziliaanse landbouwindustrie het risico loopt de toegang tot de Europese markten te verliezen als het land er niet in slaagt de ontbossing onder controle te krijgen. De Ontbossingsverordening (EUDR) van de Europese Unie, die eind 2026 van kracht wordt, vereist dat exporteurs verifiëren dat grondstoffen zoals soja en vee niet afkomstig zijn van land dat na 2020 is gekapt. Brazilië is ’s werelds grootste exporteur van zowel sojabonen als rundvlees.
Bannerafbeelding: Luchtfoto van Anavilhanas National Park in de staat Amazonas. Afbeelding door Lincoln Barbosa via Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).
De verkiezingen in Brazilië zouden 95% van het Amazonegebied onder rechtse regeringen kunnen brengen
FEEDBACK: Gebruik dit formulier om een bericht te sturen naar de auteur van dit bericht. Als u een openbare reactie wilt plaatsen, kunt u dat onderaan de pagina doen.
