In 1988 woonde Jason Clay een Grateful Dead-concert bij in Madison Square Garden en ontmoette daar een man die wilde helpen tropische regenwouden te redden. Clay, een antropoloog die met inheemse gemeenschappen had gewerkt, vroeg wat hij voor de kost deed.
‘Ik maak ijs,’ antwoordde de man.
Het was Ben Cohen van Ben & Jerry’s. Clay stelde voor een smaak te ontwikkelen met noten uit tropische bossen. Hij dacht dat hogere betalingen voor bosproducten mensen een reden zouden kunnen geven om de bomen te laten staan.
Binnen een jaar lag Rainforest Crunch in de schappen van de supermarkten. Clay richtte een handelsbedrijf op en werkte vervolgens met meer dan vijftig bedrijven aan ongeveer 200 producten, wat ongeveer $ 100 miljoen aan detailhandelsverkopen genereerde. Op een gegeven moment, zo zei hij, kocht zijn bedrijf ongeveer een vijfde van de paranoten in de wereld op. Het betaalde de verzamelaars twee of drie keer de gangbare prijs, en andere kopers verhoogden hun prijzen om te kunnen concurreren.
De mensen die de noten verzamelden, waren doorgaans niet degenen die de bossen aan het kappen waren. Ranchers en houthakkers hadden weinig reden om hun activiteiten te veranderen, en Clay noemde Rainforest Crunch uiteindelijk een mislukking. “We vielen de verkeerde bestuurder aan”, legde hij uit in een TED-talk uit 2010. Hij had met rundvlees, hout en soja moeten werken.
Clay, die op 16 november op 75-jarige leeftijd stierf, bracht meer dan drie decennia door bij het Wereld Natuur Fonds (WWF), waar hij werkte aan het veranderen van de manier waarop grote bedrijven landbouwgrondstoffen kochten die verband hielden met ontbossing en andere milieuproblemen.
Hij werd geboren in 1951 en groeide op in de buurt van King City, Missouri, als een van de zeven kinderen op een kleine boerderij. Het gezin leefde van minder dan een dollar per persoon per dag. Clay zei dat hij op driejarige leeftijd een tractor bestuurde en om zeven uur aan het jagen en vissen was op voedsel. Zijn moeder verzorgde een grote tuin en leerde de kinderen bewaren wat ze niet konden eten. Ze waren arm, herinnerde hij zich, hoewel er bijna altijd genoeg te eten was.
Toen hij 15 was, stierf zijn vader bij een tractorongeluk. Clay hielp zijn moeder met het beheren van de boerderij. Hij had dyslexie en behoorde niet tot de beste leerlingen van zijn middelbare schoolklas. Ook werd hem afgeraden om in het openbaar te spreken. Een studiebeurs bracht hem naar Harvard. Later studeerde hij aan de London School of Economics en behaalde een doctoraat in antropologie aan Cornell.
“Ik ging naar de universiteit om even weg te zijn van de landbouw”, herinnerde hij zich in een interview in 2016.
In 1985 interviewde hij Ethiopische vluchtelingen in kampen in Oost-Soedan. Ze beschreven gedwongen hervestiging, gevangenneming, verkrachting en moord. Hij berekende hoeveel voedsel de kampen nodig zouden hebben en hoeveel mensen waarschijnlijk zouden sterven. Uiteindelijk, zo zei hij, werd hij goed in het voorspellen hoeveel lijkzakken er nodig zouden zijn.
“Dit is Gods werk, maar het is niet mijn werk”, zei hij later over zijn vluchtelingenonderzoek. Hij wilde het beleid aanpakken dat mensen uit hun huizen had verdreven.
Via Cultural Survival, waar hij de Kwartaalbericht over culturele overleving in 1980 werkte Clay met inheemse volkeren wier levensonderhoud afhankelijk was van bossen.
Bij WWF, waar hij in 1993 bij kwam, werkte Clay aanvankelijk aan het ontwikkelen van markten voor duurzame producten. WWF hielp bij het opzetten van certificeringsprogramma’s, maar Clay werd sceptisch over hoeveel ze konden bereiken. Hij had niet verwacht dat het winkelend publiek erachter zou komen hoe iets gemaakt is in de paar seconden die nodig waren om het van de plank te pakken.
In zijn TED-talk uit 2010 berekende hij dat slechts honderd bedrijven een kwart van de handel verzorgden in vijftien grondstoffen die door het WWF als grote bedreigingen voor de biodiversiteit waren aangemerkt. Dezelfde bedrijfsnamen bleven op verschillende grondstoffen verschijnen. “Er is Cargill hier, er is Cargill daar, er is overal Cargill”, zei hij tegen zijn toehoorders.
Hij wilde dat rivalen als Coca-Cola en Pepsi, of Cargill en Bunge, het eens zouden worden over milieuregels en zouden blijven vechten over al het andere, een idee dat hij precompetitieve samenwerking noemde.
Toen WWF hielp discussies op gang te brengen om duurzaamheidsnormen voor gekweekte zalm vast te stellen, klaagden drie van de acht oorspronkelijke deelnemers elkaar aan. Volgens Clay breidden de bijeenkomsten zich uiteindelijk uit tot producenten die ongeveer 60% van de gekweekte zalm in de wereld voor hun rekening namen. WWF ging verder met het vaststellen van vergelijkbare normen voor onder meer suiker en soja.
Hij leerde op hun eigen manier met leidinggevenden te praten. Een chocoladebedrijf dat geen cacao kon krijgen, had een probleem: of iemand in het gebouw wel of niet om regenwouden gaf.
De Ronde Tafel voor Duurzame Palmolie, die WWF hielp opzetten, werd door milieuactivisten ervan beschuldigd bedrijven toe te staan milieuverantwoordelijkheid op te eisen terwijl de ontbossing voortduurde. Zelfs gecertificeerde producenten hadden soms moeite om kopers te vinden die voor hun producten wilden betalen.
Clay was ontevreden geworden over de certificeringsprogramma’s die hij had helpen opzetten. Normen werden vaak ‘kerstbomen’, klaagde hij, omdat er steeds meer eisen werden toegevoegd, waardoor de kosten omhoog gingen. De betere producenten werden ondermijnd door concurrenten die zich niet inspanden. Vrijwillige regelingen waren ook afhankelijk van de vraag of bedrijven het goede wilden doen. “Hoogstwaarschijnlijk niet”, zei Clay in 2024 in een WWF-interview.
In zijn laatste jaren promootte hij Codex Planetarius, een voorstel om minimale milieunormen vast te stellen voor voedsel dat in de internationale handel terechtkomt. Hij stelde ook een verzekeringspremie van 1% voor op de export van belangrijke voedselproducten, waarbij het geld zou worden gebruikt om de minst efficiënte producenten te helpen hun methoden te veranderen. Geen van beide was volledig geïmplementeerd toen hij stierf.
Clay hield vaak vergaderingen thuis, in zijn keuken of rond de eettafel. Hij hield van koken, iets wat hij van zijn moeder had geleerd. Toen hem in 2016 werd gevraagd wat gewone mensen konden doen om de voedselsystemen te verbeteren, adviseerde hij hen hun restjes op te eten.
Hij ontmoette zijn vrouw, Mary Ann Mills, een franchisenemer van Body Shop, in een kasteel in de Schotse Hooglanden van Anita en Gordon Roddick, de oprichters van The Body Shop. Volgens zijn familie begon hun relatie toen hij de kasteeldeur voor haar opende. Ze brachten 34 jaar samen door en brachten drie kinderen groot in Arlington, Virginia.
In mei eerde het bestuur van WWF hem voor meer dan 30 jaar dienst. Hij sprak over ideeën die jarenlang op steun hadden gewacht: 13 jaar voor Codex Planetarius en 33 jaar voor het 1% Fonds. Hij herinnert zich dat een bestuurslid ooit vroeg hoeveel vooruitgang zijn programma in een paar jaar zou kunnen boeken. Clay suggereerde dat de impact ervan binnen een jaar zou kunnen verdubbelen. Het bestuurslid wilde weten hoe hij in drieën tien keer zoveel resultaat kon behalen.
Tijdens zijn ziekte bleef Clay vergaderingen houden en geld inzamelen voor het voedsel- en marktwerk van WWF. Hij stierf in het Johns Hopkins Hospital in Baltimore na complicaties als gevolg van een stamceltransplantatie. Zijn beide zoons waren stamceldonoren.
Toen Clay besprak hoe hij uit de armoede op het platteland was gekomen, wees hij op de overheidsprogramma’s en beurzen die hem hadden geholpen. ‘Ik heb geen enkele illusie dat elk arm kind in de VS had kunnen doen wat ik deed’, schreef hij op latere leeftijd. Er waren er genoeg die dat hadden kunnen doen, voegde hij eraan toe, als ze de kans kregen, en sommige zouden het beter hebben gedaan dan hij.
Zijn familie stelde op zijn naam een studiebeurs in om een afgestudeerde van de King City High School met een laag inkomen te helpen naar de universiteit te gaan.
Bannerafbeelding: Jason Klei. Foto via EAT-forum.



